Alexandra Rosset: 'Nàng thơ' - Linh hồn của thế kỷ vàng văn học Nga

Bà không để lại một kiệt tác nào mang tên mình. Không trường ca, không tiểu thuyết, không triết luận. Nhưng dấu ấn của bà hiện diện trong từng câu chữ của Alexander Pushkin, trong nỗi u hoài của Mi-khail Lermontov, và trong những cơn khủng hoảng tinh thần của Nikolai Gogol.

Nếu văn học Nga thế kỷ XIX là một bầu trời, thì Rosset không phải là một vì sao, bà là lực hấp dẫn vô hình khiến các vì sao ấy quay quanh, bừng sáng.

Đôi mắt đen, nơi phương Nam gặp nước Nga

Rosset không mang vẻ đẹp Nga điển hình. Không tóc vàng, không da trắng lạnh. Bà là sự pha trộn của những dòng máu xa xôi: Pháp, Gruzia, Phổ. Và chính sự “không thuần khiết” ấy lại tạo nên một vẻ đẹp khó gọi tên, một vẻ đẹp khiến người ta vừa muốn đến gần, vừa e dè.

Người đương thời không nhớ rõ bà mặc trang phục gì, nhưng không ai quên đôi mắt bà.

Nhà thơ Pyotr Vyazemsky đã từng viết về đôi mắt ấy:

Kìa tinh tú phương Nam, đôi mắt đen huyền ảo!

Ánh lửa nào xa xăm đốt cháy cả đêm sâu?

Giữa xứ lạnh băng giá, tuyết trắng phủ u sầu,

Bỗng bừng lên nắng lạ, nắng của miền xa thẳm.

Tim ta bỗng rộn ràng, như cung đàn lay động,

Hồn ta lạc vào em, mê đắm đến vô cùng,

Nghe trong máu dâng trào những nhịp đập rưng rung,

Vừa khao khát, vừa đau, vừa yêu, vừa cháy bỏng…

Nhưng nếu chỉ có nhan sắc, Rosset đã chỉ là một giai thoại salon. Điều khiến bà trở nên khác biệt là trí tuệ.

Trong một thời đại mà giới quý tộc Nga nói tiếng Pháp nhiều hơn tiếng mẹ đẻ, Rosset lại yêu tiếng Nga như một định mệnh. Bà đọc, tranh luận, phản biện. Bà không chỉ lắng nghe các thi sĩ, bà buộc họ phải suy nghĩ lại chính mình.

Pushkin - tri kỷ của một trí tuệ tự do

Giữa Rosset và Alexander Pushkin không chỉ có sự ngưỡng mộ, mà là một mối quan hệ hiếm hoi: tri kỷ trí tuệ.

Pushkin gọi bà là “nỗi khiếp sợ của các hiệp sĩ triều đình”. Không phải vì bà sắc lạnh, mà vì bà quá thông minh. Những kẻ khoác áo hào hoa giả tạo không thể đứng vững trước những câu nói tưởng như đùa mà sắc như dao của bà.

Năm 1832, Pushkin tặng bà một cuốn album với những dòng thơ mang đậm tinh thần tự do:

Giữa cuộc đời hào nhoáng, giữa cung vàng giả dối,

Ta vẫn giữ riêng ta, một ánh mắt lạnh lùng,

Một trái tim thẳng ngay, một trí tuệ ung dung,

Và ngọn lửa chân thành không bao giờ chịu tắt.

Ta cười giữa nhân gian, cười những điều giả ngọt,

Như trẻ nhỏ vô tư, mà thấu suốt lòng người,

Ta soi sáng nhân tâm bằng ánh sáng của đời,

Và châm biếm thế gian bằng những vần thơ sắc.

Điều đáng nói là: Rosset không phải người ngưỡng mộ thụ động. Bà phản biện Pushkin. Bà góp ý. Bà là một trong số ít người ông tin tưởng đọc cho nghe những bản thảo chưa hoàn chỉnh.

Trong những năm cuối đời đầy giông bão, khi hôn nhân, danh dự và xã hội dồn ép ông, Rosset chính là nơi Pushkin tìm về để giữ lại phần “tự do cuối cùng” của mình.

Lermontov: Nỗi sợ trước một tâm hồn lớn

Nếu Pushkin tìm thấy ở Rosset một người ngang hàng, thì nhà thơ thiên tài nhưng đoản mệnh Mikhail Lermontov lại nhìn bà bằng một cảm xúc khác: vừa bị hút vào, vừa sợ hãi.

Lermontov không sợ nhan sắc. Ông sợ bị nhìn thấu:

Ta muốn đến gần em, hiểu em từng ý nghĩ,

Như kẻ khát tình yêu, khao khát một linh hồn,

Nhưng hy vọng mong manh vừa chớm đã héo hon,

Ta đứng lặng giữa đời, cô đơn và lặng lẽ.

Xa em, ta muốn nói ngàn lời yêu cháy bỏng,

Gặp em rồi, chỉ biết lắng nghe em

Nhưng ánh mắt em nghiêm, chẳng một chút mỉm cười,

Khiến tim ta run rẩy, và lời tan trong gió.

Trí tuệ em quá cao, ta chẳng sao với tới,

Tình yêu này, nếu có, cũng như không,

Nhuốm trong nó nỗi buồn cô quạnh

Một nỗi buồn sâu thẳm mênh mông.

Đây không còn là thơ tán tỉnh. Đây là sự thừa nhận thất bại của một thiên tài trước một tâm hồn khác.

Gogol – nơi cái đẹp trở thành cứu rỗi

Mối quan hệ kỳ lạ nhất có lẽ là giữa Rosset và Nikolai Gogol. Nhà văn nổi tiếng Gogol, người gần như trốn tránh phụ nữ, lại tôn kính Rosset như một biểu tượng tinh thần. Ông gọi bà là “viên ngọc của phụ nữ Nga”.

Không có tình yêu lãng mạn. Không có đam mê xác thịt. Giữa họ là một mối liên kết gần như tôn giáo.

Khi Gogol rơi vào khủng hoảng tinh thần trong quá trình viết "Linh hồn chết", Rosset là một trong những người hiếm hoi giữ ông lại với thế giới. Bà không chỉ an ủi, bà giúp ông hiểu rằng nỗi đau của mình có ý nghĩa.

Rosset nhìn thấy trong tiếng cười châm biếm của Gogol không phải là sự giễu cợt, mà là một lời cầu nguyện cho nước Nga, một đất nước đang giằng xé giữa linh hồn và thực tại.

Một “salon”- hay một vũ trụ tinh thần

Những buổi tối tại salon của Rosset không chỉ là nơi trò chuyện. Đó là nơi các ý tưởng được thử nghiệm, các bản thảo được đọc lần đầu, các tư tưởng được va chạm.

Ở đó, Pushkin không phải “tượng đài”. Lermontov không phải “thiên tài nổi loạn”. Gogol không phải “kẻ lập dị”.

Họ là những con người đang tìm kiếm chính mình. Và Rosset, không cầm bút, lại là người giúp họ viết nên chính họ.

Di sản của một người không viết

Alexandra Osipovna Rosset qua đời tại Paris. Nhưng di sản của bà không nằm ở nơi chôn cất, mà nằm trong trí nhớ văn hóa của nước Nga.

Bà chứng minh một điều giản dị nhưng sâu sắc: Quyền lực của một người phụ nữ không chỉ nằm ở việc sáng tạo, mà còn ở khả năng khơi gợi sáng tạo nơi người khác.

Sa hoàng Nicholas I của nước Nga từng gọi bà là “một quý ông”. Một cách nói tưởng như nghịch lý, nhưng lại chính xác: bà mang trong mình phẩm chất hiệp sĩ: chính trực, tự do, và không cúi đầu.

Rosset là cầu nối giữa quyền lực và nghệ thuật, giữa cung đình và tự do, giữa cái đẹp và chân lý.

Một mùa xuân không tắt

Trong thơ Xuân Diệu, cái đẹp luôn gắn với sự hữu hạn:

“Thà một phút huy hoàng rồi chợt tắt

Còn hơn buồn le lói suốt trăm năm.”

Nhưng Rosset là một nghịch lý. Bà không viết, nhưng sống trong văn chương. Bà không là tác giả, nhưng hiện diện trong mọi tác giả. Bà không có tác phẩm, nhưng chính bà là một “tác phẩm sống”.

Và vì thế, ánh sáng của bà không tắt. Nó còn đó, trong từng câu thơ của Pushkin, trong nỗi buồn của Lermontov, trong những cơn mê sảng của Gogol.

Vâng, bà là một mùa xuân, không bao giờ khép lại.

----------

* Các đoạn thơ trích dẫn trong bài do tác giả Lê Thọ Bình phỏng dịch theo bản tiếng Nga

Lê Thọ Bình