“Việt Nam chắc chắn sẽ vượt Thái Lan”

Thời gian gần đây, cụm từ “Việt Nam sắp vượt Thái Lan” hay “Thái Lan chắc chắn sẽ bị Việt Nam vượt qua” xuất hiện ngày càng dày đặc trên truyền thông Thái Lan.

© Getty Images / Khoa Nguyen

Điều gây chú ý không chỉ là nội dung của dự báo, mà là sự thay đổi trong phản ứng của công chúng. Nếu cách đây khoảng ba năm, những tiêu đề như vậy còn khơi dậy tâm lý lo lắng, thậm chí là tinh thần “tự ái quốc gia”, thì hiện nay bầu không khí đã khác. Dưới các bài viết, nhiều ý kiến không còn tranh luận gay gắt mà thể hiện sự chấp nhận, thậm chí cổ vũ cho Việt Nam.

“Việt Nam chắc chắn sẽ vượt Thái Lan”

Những câu như “Cứ để họ vượt”, “Việt Nam chắc chắn sẽ vượt Thái Lan” hay “Việt Nam cố lên!” xuất hiện ngày một nhiều, như thể đây là một cuộc thi thể thao hơn là một câu chuyện phát triển dài hạn.

Báo Thái nhìn nhận, sự thay đổi tâm lý xã hội này là một chỉ dấu quan trọng. Trong thập niên 1980-1990, Thái Lan từng được hướng đến cuộc đua sánh ngang hàng với Hong Kong, Singapore, Hàn Quốc và Đài Loan – những nền kinh tế được coi là biểu tượng của “phép màu Đông Á”. Thế nhưng ngày nay, thay vì so sánh với các trung tâm tài chính hay công nghiệp tiên phong, truyền thông Thái Lan lại thường xuyên đặt Việt Nam vào vị trí đối chiếu trực tiếp.

“Khi một xã hội chuyển từ tâm thế cạnh tranh lên nhóm dẫn đầu sang tâm thế phòng thủ trước một nước láng giềng từng đi sau, điều đó phản ánh sự thay đổi sâu sắc về kỳ vọng phát triển”, báo Thái nhìn nhận thẳng thắn.

Bài phân tích đăng trên Nation Thailand không chỉ dừng ở việc so sánh tốc độ tăng trưởng hay quy mô GDP, mà đi sâu vào cấu trúc thể chế của hai mô hình phát triển.

Một khái niệm được đề cập rất đáng chú ý là coi “tăng trưởng vì người nghèo” như một lăng kính chính. Theo cách tiếp cận này, tăng trưởng không đơn thuần là mở rộng quy mô nền kinh tế. Câu hỏi quan trọng hơn là tăng trưởng đó có cải thiện đời sống cho nhóm thu nhập thấp hay không, và lợi ích có được phân bổ tương đối công bằng hay chỉ tập trung ở nhóm đã có lợi thế.

GDP - dù vẫn là chỉ số phổ biến nhất để đo lường thành tích kinh tế, không phản ánh toàn diện chất lượng sống hay mức độ thụ hưởng của các tầng lớp khác nhau.

Một nền kinh tế có thể tăng trưởng nhanh, nhưng nếu cấu trúc phân phối lệch, bất bình đẳng gia tăng sẽ làm suy yếu nền tảng xã hội và năng lực tăng trưởng dài hạn. Chính vì vậy, bài viết chuyển trọng tâm từ “ai tăng nhanh hơn” sang “ai thiết kế được mô hình bao trùm hơn” được đặt ra.

Nhìn sâu vào thành công của Việt Nam

Theo phân tích của truyền thông Thái Lan, thành công của Việt Nam bắt đầu từ Đổi mới năm 1986, khi nền kinh tế chuyển từ kế hoạch hóa tập trung sang mô hình thị trường định hướng. Đây không chỉ là thay đổi chính sách kinh tế, mà là một cuộc tái cấu trúc thể chế sâu rộng.
Thứ nhất là cải cách về yếu tố sản xuất. Việt Nam giải thể mô hình hợp tác xã nông nghiệp và khôi phục quyền sử dụng đất cho hộ gia đình. Sự thay đổi này tạo lại động lực sản xuất ở nông thôn, cho phép hộ gia đình chủ động đầu tư và nâng cao năng suất.

Cùng thời điểm đó, chương trình giáo dục phổ cập được đẩy mạnh, chuẩn bị lực lượng lao động phổ thông cho làn sóng đầu tư trực tiếp nước ngoài. Khi quyền tiếp cận đất đai và giáo dục được mở rộng, cơ hội không chỉ nằm trong tay một nhóm nhỏ mà lan rộng ra toàn xã hội.

Thứ hai là chuyển dịch cơ cấu sản xuất. Việt Nam từng bước dịch chuyển khỏi nông nghiệp sang công nghiệp và dịch vụ, với trọng tâm tạo việc làm để hấp thụ lao động phổ thông. Điều này đặc biệt quan trọng vì nó tạo cầu lao động lớn, giúp nhóm thu nhập thấp có con đường gia nhập thị trường công nghiệp. Tăng trưởng vì thế không chỉ thể hiện ở chỉ số GDP mà còn ở số lượng việc làm và khả năng nâng cao kỹ năng theo thời gian.

Thứ ba là chiều không gian của phát triển. Việt Nam đầu tư mạnh vào hạ tầng để kết nối khu vực nông thôn với các trung tâm tăng trưởng. Đến năm 2018, tỷ lệ tiếp cận điện ở nông thôn đạt 99,9%. Hạ tầng giao thông và năng lượng không chỉ phục vụ sản xuất mà còn mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ, giáo dục và thị trường.

Cùng với đó là quá trình phân cấp tài khóa và hành chính, trao quyền cho chính quyền địa phương quản lý ngân sách và chủ động triển khai chính sách phù hợp điều kiện từng vùng.
Nhờ sự kết hợp giữa cải cách đất đai, đầu tư nhân lực, chuyển dịch cơ cấu và lan tỏa hạ tầng, Việt Nam duy trì tốc độ tăng trưởng trung bình 5-7% trong nhiều thập kỷ và tiếp tục giảm nghèo ngay cả trong bối cảnh khủng hoảng kinh tế toàn cầu. Thu nhập bình quân đầu người tăng gấp 18 lần.

Tuy nhiên, người Thái cũng lưu ý rằng Việt Nam chưa hoàn tất hành trình. Nguy cơ bẫy thu nhập trung bình vẫn hiện hữu, vì vậy chiến lược Đổi mới 2.0 đã được triển khai với mục tiêu đạt nhóm thu nhập cao vào năm 2045.

Thái Lan đang tăng trưởng “nhỏ giọt”

Trái với mô hình được mô tả của Việt Nam, Thái Lan trong nhiều thập kỷ theo đuổi cách tiếp cận “nhỏ giọt”. Theo lý thuyết này, khi tầng lớp giàu có mở rộng và tích lũy, lợi ích sẽ dần lan tỏa xuống các tầng lớp khác thông qua đầu tư và tiêu dùng. Trong giai đoạn đầu, mô hình này giúp Thái Lan tăng trưởng nhanh và được xem là “con hổ kinh tế” của châu Á.

Tuy nhiên, theo phân tích của Nation Thailand, cách thiết kế chính sách tại Thái Lan có một số hạn chế mang tính cấu trúc. Chính sách thúc đẩy tăng trưởng và chính sách giảm nghèo thường được xây dựng tách rời nhau. Khi phân phối lại không được tích hợp vào chiến lược phát triển, bất bình đẳng trở thành vấn đề dài hạn. Nền kinh tế phụ thuộc đáng kể vào vốn và lao động nước ngoài, trong khi năng lực đổi mới nội địa và điều phối công nghệ còn hạn chế.

Quan hệ giữa nhà nước và các tập đoàn lớn cũng được mô tả là ngày càng chặt chẽ, tạo ra cấu trúc ưu tiên cho doanh nghiệp quy mô lớn. Điều này có thể thúc đẩy tăng trưởng ngắn hạn, nhưng lại làm giảm cơ hội của doanh nghiệp nhỏ và địa phương, khiến thị trường kém cân bằng hơn.

“Bên cạnh đó, sự thay đổi chính phủ thường xuyên làm suy giảm tính liên tục của chính sách. Các chương trình giảm nghèo vì thế dễ bị thu hẹp thành biện pháp ngắn hạn như trợ cấp tiền mặt hoặc hoãn nợ, thay vì cải cách cơ cấu lâu dài”, người Thái nhìn nhận những vấn đề nội tại.

Hệ quả là Thái Lan rơi vào trạng thái tăng trưởng chậm hơn và mức độ bất bình đẳng cao hơn, trong khi tâm lý xã hội về khả năng bắt kịp dần suy giảm. Khi áp lực cải cách không còn mạnh mẽ từ bên trong, động lực thay đổi cũng yếu đi.

Chỉ cần “copy” Việt Nam

Bài viết của Nation Thailand thừa nhận rằng sẽ không chính xác nếu cho rằng Thái Lan chỉ cần sao chép mô hình của Việt Nam. Việt Nam vẫn đang trong quá trình chuyển đổi lên nhóm thu nhập cao. Tuy nhiên, kinh nghiệm của Việt Nam cho thấy một nguyên tắc đáng suy ngẫm: muốn thoát bẫy thu nhập trung bình mà vẫn kiểm soát được bất bình đẳng, phân phối lại phải được tích hợp ngay từ đầu vào chiến lược tăng trưởng.

Điều đó có nghĩa là cơ hội từ kinh tế số hay đầu tư hạ tầng quy mô lớn cần được thiết kế không chỉ để thúc đẩy tăng trưởng, mà còn nhằm tạo cơ chế bảo trợ xã hội có mục tiêu cho nhóm yếu thế trong giai đoạn chuyển đổi. Chính sách phân cấp phải hướng tới lan tỏa thịnh vượng tới các khu vực ngoài trung tâm, tạo việc làm và cải thiện chất lượng sống địa phương.

Cuối cùng, cuộc tranh luận không còn dừng ở câu hỏi Việt Nam có vượt Thái Lan hay không. Vấn đề cốt lõi nằm ở thiết kế thể chế và khả năng bảo đảm rằng thành quả phát triển được chia sẻ rộng rãi.

Khi tăng trưởng gắn liền với mở rộng cơ hội, giảm nghèo và nâng cao năng lực cho nhóm ở đáy tháp xã hội, nó mới trở thành nền tảng bền vững. Ngược lại, nếu tăng trưởng chỉ làm giàu thêm cho một bộ phận, thì dù con số GDP có ấn tượng đến đâu, sự hoài nghi và bất mãn xã hội vẫn có thể gia tăng.

Trong bối cảnh đó, câu chuyện “Việt Nam vượt Thái Lan” thực chất không phải là một cuộc đua thứ hạng. Đó là lời nhắc rằng phát triển kinh tế luôn gắn với lựa chọn thể chế. Và chính những lựa chọn ấy mới quyết định liệu một quốc gia chỉ “tăng nhanh”, hay thực sự “tăng trưởng để đem lại lợi ích và thịnh vượng cho tất cả” dù là tầng lớp giàu hay nghèo.

Thu Nguyễn