Bài 7: Doanh nghiệp Việt đã sản xuất gì tại Nga - Từ xưởng nhỏ của cộng đồng đến các dự án công nghiệp lớn

Trong nhiều năm, khi nhắc tới cộng đồng doanh nghiệp Việt Nam tại Nga, phần lớn hình dung thường gắn với thương mại, bán buôn, bán lẻ hoặc dịch vụ ăn uống.

Tuy nhiên, nếu nhìn sâu hơn vào các dự án đã hình thành trong những năm gần đây, có thể thấy một lớp hoạt động khác đang hiện ra rõ hơn: doanh nghiệp Việt và doanh nhân gốc Việt không chỉ bán hàng tại Nga, mà đã tham gia sản xuất với nhiều cấp độ khác nhau, từ mô hình xưởng nhỏ phục vụ thị trường ngách đến các tổ hợp công nghiệp quy mô lớn. Điều đáng chú ý là các mô hình thành công rõ nhất hiện nay không phân bổ đều ở mọi lĩnh vực, mà tập trung khá rõ ở nhóm sữa, thực phẩm chế biến, gia vị và hàng tiêu dùng nhanh.

Doanh nghiệp Việt đã sản xuất gì tại Nga - Từ xưởng nhỏ của cộng đồng đến các dự án công nghiệp lớn

Tính đến cuối năm 2024, Việt Nam có 16 dự án đầu tư còn hiệu lực tại Nga với tổng vốn đăng ký khoảng 1,6 tỷ USD. Con số này cho thấy hiện diện đầu tư của Việt Nam tại Nga không hề nhỏ. Tuy vậy, nếu đi vào từng ngành, số dự án sản xuất được công khai rộng rãi, có thể xác định rõ quy mô, công suất và địa điểm thực ra không nhiều.

Đây cũng là điểm quan trọng khi phân tích thực tế thị trường: nếu chỉ dừng ở nhận định chung rằng doanh nghiệp Việt “đã tham gia sản xuất”, bức tranh rất dễ trở nên mờ nhạt; giá trị thực sự nằm ở chỗ chỉ ra được ai đang làm, làm ở đâu, quy mô đến đâu và đang đi theo mô hình nào.

Trong số các dự án lớn, TH Group là trường hợp nổi bật nhất nếu xét theo nghĩa doanh nghiệp Việt Nam đầu tư trực tiếp vào sản xuất công nghiệp tại Nga. Nhà máy chế biến sữa của TH tại tỉnh Kaluga được khánh thành vào tháng 5/2025, với công suất thiết kế 1.000 tấn/ngày, trong đó giai đoạn 1 đạt 500 tấn/ngày.

Nguồn nguyên liệu cho nhà máy này được lấy từ các trang trại công nghệ cao của TH tại vùng Moscow và Kaluga, cho thấy đây không phải là một cơ sở đơn lẻ mà là một chuỗi sản xuất tương đối hoàn chỉnh từ chăn nuôi, nguyên liệu tới chế biến. Cách triển khai đó cho thấy doanh nghiệp Việt đã có trường hợp vào Nga bằng mô hình công nghiệp lớn, bài bản và gắn chặt với mục tiêu nội địa hóa để phục vụ thị trường sở tại.

Điểm đáng chú ý hơn là TH không dừng ở một địa bàn. Tại vùng Primorsky Krai, tập đoàn này tiếp tục triển khai tổ hợp chăn nuôi bò sữa và chế biến sữa với quy mô 12.000 con bò, trong đó có 6.000 con vắt sữa, cùng công suất chế biến 250 tấn sữa/ngày. Điều đó cho thấy một xu hướng rõ hơn trong cách tiếp cận của doanh nghiệp Việt tại Nga: không chỉ đầu tư vào một nhà máy đơn lẻ, mà bắt đầu tính đến mô hình liên vùng, bám theo ưu đãi địa phương, vùng nguyên liệu và hệ thống phân phối. Với cộng đồng doanh nghiệp, đây là dữ liệu đáng chú ý vì nó chứng minh rằng sản xuất quy mô lớn tại Nga là việc khó, nhưng không phải không có tiền lệ thành công.

Nếu TH đại diện cho lớp đầu tư công nghiệp lớn từ Việt Nam, thì một lớp khác cũng rất đáng quan tâm là các doanh nghiệp do người Việt hoặc doanh nhân gốc Việt xây dựng ngay tại Nga và phát triển trên thị trường bản địa. Trong nhóm này, cái tên nổi bật là Mareven Food Central. Theo hồ sơ doanh nghiệp và dữ liệu kinh doanh công khai, Mareven hiện có 3 nhà máy, một trung tâm logistics, và doanh thu năm 2024 đạt khoảng 31,74 tỷ rúp. Đây là một dữ kiện quan trọng, bởi nó cho thấy doanh nghiệp gốc Việt không chỉ hoạt động trong phạm vi cộng đồng mà đã xây dựng được hệ thống sản xuất hàng tiêu dùng nhanh đủ lớn để cạnh tranh trên thị trường Nga.

Mareven đặc biệt đáng chú ý vì đi đúng vào các nhóm sản phẩm có vòng quay nhanh và đầu ra rộng: mì ăn liền, thực phẩm tiện lợi, khoai tây nghiền ăn liền, nước dùng, gia vị. Đây là mô hình sản xuất gắn trực tiếp với tiêu dùng hàng ngày, ít phụ thuộc hơn vào chu kỳ đầu tư so với nhiều ngành công nghiệp khác. Từ góc độ thị trường, trường hợp này cho thấy để sản xuất thành công tại Nga, không nhất thiết phải bắt đầu từ một ngành quá lớn; một doanh nghiệp có thể đi lên từ phân khúc thực phẩm tiện lợi, miễn là sản phẩm bám đúng nhu cầu tiêu dùng và có hệ thống phân phối ổn định.

Cùng với Mareven, Sostra - doanh nghiệp gắn với thương hiệu Sen Soy - là một trường hợp khác cho thấy người Việt đã tham gia sâu vào sản xuất thực phẩm tại Nga. Các nguồn giới thiệu doanh nghiệp cho biết Sen Soy là thương hiệu có vị thế mạnh trong mảng sản phẩm ẩm thực châu Á tại Nga; Sostra được mô tả là nhà sản xuất xì dầu lên men tự nhiên theo công thức truyền thống hàng đầu tại Nga, đồng thời cung cấp cả hàng cho bán lẻ, HoReCa và private label. Điểm đáng chú ý ở đây là doanh nghiệp này không chỉ nhập khẩu hàng châu Á để phân phối, mà đã xây dựng năng lực sản xuất ngay trong nước Nga, qua đó biến một phân khúc từng được xem là ngách thành thị trường đủ lớn để hình thành thương hiệu mạnh.

Từ hai trường hợp Mareven và Sostra có thể thấy một đặc điểm khá rõ: trong khi các dự án công nghiệp trực tiếp từ Việt Nam vào Nga chưa nhiều, thì doanh nhân gốc Việt đã tìm được chỗ đứng đáng kể trong ngành thực phẩm và FMCG tại Nga. Đây là khác biệt cần được nói rõ. Một bên là vốn đầu tư từ Việt Nam sang Nga theo mô hình dự án lớn; bên kia là doanh nghiệp phát triển ngay trên lãnh thổ Nga, do người Việt gây dựng và mở rộng. Cả hai đều là dữ liệu quan trọng, nhưng bản chất không hoàn toàn giống nhau. Tách bạch được điều đó sẽ giúp bức tranh thị trường rõ hơn và sát thực tế hơn.

Ngoài các mô hình đã vận hành, thị trường cũng đang xuất hiện những dự án mới gắn với vốn Việt. Một trường hợp đáng chú ý là Saletix Siberia tại Novosibirsk. Theo thông tin từ chính quyền địa phương và các nguồn tài chính Nga, dự án này có quy mô đầu tư hơn 13 tỷ rúp, định hướng xây dựng nhà máy sản xuất mì ăn liền, khoai tây nghiền ăn liền, mì ống, nước dùng và đồ uống. Dự án dự kiến đi vào hoạt động từ năm 2028. Dù hiện mới ở giai đoạn triển khai, đây vẫn là một tín hiệu đáng lưu ý vì nó cho thấy dòng vốn gắn với doanh nghiệp Việt tiếp tục chọn thực phẩm tiện lợi là một trong những hướng vào Nga rõ nhất.

Ở tầng thấp hơn của thị trường, thực tế vẫn tồn tại các xưởng nhỏ, cơ sở đóng gói, gia công và private label phục vụ cộng đồng người Việt hoặc một số thị trường ngách. Tuy nhiên, đây cũng là khu vực thiếu dữ liệu công khai nhất. Có thể khẳng định loại hình này có hiện diện thực tế, nhưng rất khó chuẩn hóa bằng các số liệu như doanh thu, công suất hay số lao động, bởi phần lớn là doanh nghiệp nhỏ, vận hành linh hoạt và ít công bố thông tin. Vì vậy, nếu nhìn theo hướng phân tích thị trường, cần tránh hai cực đoan: một là bỏ qua hoàn toàn khu vực này, hai là phóng đại nó thành một “làn sóng công nghiệp” khi chưa có đủ số liệu kiểm chứng. Giá trị của nó nằm ở chỗ đây chính là tầng chuyển tiếp mà nhiều doanh nghiệp cộng đồng đang đi qua, từ nhập hàng nguyên chiếc sang dán nhãn riêng, rồi mới tính tới gia công hoặc mở xưởng.

Từ toàn bộ bức tranh đó, có thể rút ra một nhận định khá rõ: người Việt đã tham gia sản xuất tại Nga, nhưng các mô hình thành công đến nay tập trung mạnh nhất ở thực phẩm, nông nghiệp công nghệ cao và hàng tiêu dùng nhanh. Đây là khu vực có nhu cầu thị trường lớn, chu kỳ tiêu dùng rõ, sản phẩm dễ bám đầu ra hơn so với các ngành công nghiệp nặng hoặc những lĩnh vực đòi hỏi chuỗi cung ứng phức tạp hơn. Ngược lại, ở các mảng như may mặc, bao bì, gỗ hay vật liệu xây dựng, cơ hội vẫn có, nhưng đến lúc này chưa thấy nhiều trường hợp công khai đủ mạnh để nói rằng doanh nghiệp Việt đã hình thành hiện diện sản xuất quy mô lớn như trong thực phẩm.

Đối với độc giả quan tâm tới đầu tư và kinh doanh tại Nga, dữ liệu này cho thấy một bức tranh thực hơn về cộng đồng doanh nghiệp Việt: không còn chỉ gắn với thương mại, nhưng con đường đi vào sản xuất cũng không đồng đều và không dễ dàng. Ở một đầu là các dự án lớn, bài bản như TH. Ở đầu kia là các mô hình sản xuất nhỏ, linh hoạt, ít công bố số liệu. Ở giữa là các doanh nghiệp gốc Việt đã xây được thương hiệu và nhà máy ngay trên thị trường Nga như Mareven hay Sostra. Chính những trường hợp này cho thấy sản xuất tại Nga là một hướng đi có thật, có tiền lệ, có kết quả thực tế và vì thế đáng để tiếp tục phân tích sâu hơn trên từng ngành cụ thể.

Phân tích: Sâm Nguyễn / Baonga.com