Tiếng Nga và cuộc xung đột ở Ukraine

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự chia rẽ và xung đột hiện nay tại Ukraine, trong đó có nguyên nhân do ngôn ngữ.

Các phương tiện thông tin đại chúng lẫn các các nhà bình luận trên các báo đã nói nhiều, nhưng ít người để ý đến một nguyên nhân rất quan trọng nữa - đó là vấn đề ngôn ngữ , hay nói cho chính xác hơn là chính sách về ngôn ngữ của chính quyền trung ương Ukraine.

Ngay sau khi “Euromaidan” giành thắng lợi, một trong những bộ luật đầu tiên mà Rada (Quốc hội) Ukraine biểu quyết thông qua ngày 23/2/2014 là Luật hủy bỏ hiệu lực của Bộ luật về các chính sách ngôn ngữ quốc gia trước đó (Bộ luật này quy định tiếng Ukraine là ngôn ngữ quốc gia (chính thức) nhưng đồng thời cũng quy định việc tự do sử dụng các ngôn ngữ khu vực ở những vùng lãnh thổ có không ít hơn 10% dân số coi tiếng Ukraine không phải là tiếng mẹ đẻ). 


Ngày 07/11, tại buổi lễ trao giải thưởng mang tên Taras Shevchenko, người đứng đầu nhà nước Ukraine Petro Poroshenko tuyên bố: “Chúng ta, những người Ukraine, sử dụng nhiều ngôn ngữ khác nhau, nhưng chỉ duy nhất có một thứ tiếng, - tiếng Ukraine đã có và sẽ mãi có một quy chế quốc gia đặc biệt, bởi vì chúng ta biết một cách chắn chắn rằng tiếng Ukraine còn thì Ukraine còn, và chúng ta sẽ không bao giờ để tiếng Ukraine bị đe dọa”.

Ông này cũng nói thêm là ngôn ngữ thứ hai bắt buộc phải học tại Ukraine là tiếng Anh, “chứ tuyệt đối không phải là tiếng Nga”.

Nói cho công bằng, những tuyên bố trên không phải là không có lý. Nhưng trong bối cảnh “do lịch sử để lại” tại Ukraine, xung quanh việc sử dụng ngôn ngữ có rất nhiều vấn đề phức tạp.

Đặc điểm sử dụng ngôn ngữ tại Ukraine là một bộ phận đáng kể công dân nước này, kể cả công dân gốc Ukraine “xịn” – vì nhiều lý do khác nhau rất khó chấp nhận việc coi tiếng Nga là một ngôn ngữ nước ngoài chứ không phải là một ngôn ngữ chính thức của Ukraine. Đối với một bộ phận rất đáng kể dân chúng Ukraine (khoảng 30%), tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ, - theo kết quả cuộc tổng điều tra dân số năm 2001.

Trong phong trào “Maidan” đầu năm 2014, những khẩu hiệu ủng hộ "Maidan" được viết bằng tiếng Ukraine, còn những khẩu hiệu chống “Maidan” hoàn toàn viết bằng tiếng Nga. (Tại các điểm bầu cử tự tổ chức tại các tỉnh Donhets và Lugan ngày 02/11 – các băng rôn, khẩu hiệu cũng đều viết bằng tiếng Nga) .

Nếu nói về những sự chia rẽ tại Ukraine hiện nay thì có lẽ sự chia rẽ nổi bật nhất là chính là ngôn ngữ. Cụ thể hơn là sự chia rẽ giữa những người sẵn sàng và muốn coi tiếng Nga là tiếng nước ngoài và những người không muốn điều đó xảy ra. Thái độ đối với ngôn ngữ được coi là đặc điểm để phân biệt, chia đất nước này thành 2 chiến tuyến – tạm gọi là “Miền Tây” và “Miền Đông”.

Trong lịch sử Ukraine cũng đã xảy ra trường hợp tương tự như vậy, khi mà người theo đạo Thiên chúa mặc nhiên được coi là những người thân Ba Lan, còn những người theo đạo Chính thống giáo – là những người thân Nga.

Đối với “Miền Tây” với nguyên tắc “Ukraine không phải là Nga” thì việc quy định tiếng Nga là tiếng nước ngoài được coi là một tiền đề quan trọng để xây dựng và củng cố một quốc gia độc lập (và không phải là vô lý). Dĩ nhiên, quan điểm như vậy gây nên làn sóng chống đối của “Miền Đông”, - khu vực này không chấp nhận coi tiếng Nga là tiếng nước ngoài.

Những mâu thuẫn trong vấn đề ngôn ngữ tại Ukraine thể hiện rõ nhất trong lĩnh vực giáo dục. Đối với người Ukraine, ngôn ngữ chính thức được sử dụng khi làm việc với các cơ quan nhà nước là tiếng Ukraine- tuy nhiên, đây là công việc không quá thường xuyên nên không gây ra vấn đề gì lớn.

Chỉ ở lĩnh vực giáo dục, các mâu thuẫn xung quanh vấn đề ngôn ngữ mới được thể hiện rõ nhất. Không phải ngẫu nhiên mà những khu vực có tỷ lệ người nói tiếng Nga cao và nhiều người coi tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ là những nơi có phong trào phản đối chính quyền Kiev mạnh nhất .

Donbass và Bộ trưởng Vakarchuk

Năm 1987, tại Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Xô Viết Ukraine, ngoài Crimea còn có một trung tâm hành chính tỉnh không có các trường phổ thông dạy bằng tiếng Ukraine – đó là thành phố Donhetsk (tỉnh Donhets). Trong các khu vực nông thôn của tỉnh này, tỷ lệ giữa các trường phổ thông dạy bằng tiếng Nga và các trường phổ thông dạy bằng tiếng Ukraine là tương đương nhau.


Mười năm đầu tiên sau khi Ukraine độc lập, tình hình sử dụng ngôn ngữ trong giáo dục không có nhiều thay đổi. Năm 2001, tại tỉnh Donhets các trường phổ thông dạy bằng tiếng Nga chiếm 41,6% tổng số trường phổ thông trong tỉnh.

Theo kết quả tổng điều tra dân số cùng năm đó thì tại tỉnh này người Ukraine chiếm 57%, người Nga 38%. Nhưng có tới 40% người Ukraine coi tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ. Đại đa số người dân tỉnh này nói tiếng Nga và ngôn ngữ được sử dụng trong giáo dục cũng tương tự như vậy.

Mọi việc bắt đầu thay đổi nhanh chóng vào năm 2004 khi V.Iushenko nhậm chức tổng thống – ông này quyết định phải nhanh chóng “Ukraine hóa các trường phổ thông” ở Donbass.

Nhìn bề ngoài, luật pháp Ukraine không có gì thay đổi – cha mẹ có quyền lựa chọn trường học cho con em mình – trường dạy bằng tiếng Nga hoặc trường dạy bằng tiếng Ukraine.

Nhưng việc chuyển các trường phổ thông đang sử dụng một ngôn ngữ này sang một ngôn ngữ khác, đào tạo lại giáo viên bằng ngôn ngữ tương ứng và còn rất nhiều điều tế nhị khác có liên quan lại là thẩm quyền của các cơ quan nhà nước về quản lý giáo dục. Cụ thể hơn – thuộc thẩm quyền của Bộ giáo dục và khoa học tại Kiev.

Trong phần lớn thời gian Iushenko làm tổng thống, Bộ trưởng Bộ giáo dục là Ivan Vakarchuk - người duy nhất trong số các bộ trưởng giáo dục của Ukraine học và bắt đầu con đường công danh tại Lvov (Miền Tây Ukraine) .

Chính trong những năm Iushenko cầm quyền, Bộ trưởng I.Vakarchuk đã đẩy nhanh tiến trình "Ukraine hóa" các trường phổ thông tại các khu vực nói tiếng Nga ở Ukraine.

Nếu năm 2004, tại tỉnh Donhets chỉ có 26,6% học sinh phổ thông học tại các trường giảng dạy bằng tiếng Ukraine, thì đến năm 2012, tỷ lệ này đã là 48,4% - tức là gấp 2 lần.

Chỉ trong vòng 10 năm, từ 2001 đến 2011, tại tỉnh Donhets số lượng các trường phổ thống dạy bằng tiếng Nga đã giảm từ 518 xuống còn 176 trường.

Tại thành phố Donhetsk, đầu những năm 90 , tất cả học sinh phổ thông trung học đều học bằng tiếng Nga, đến năm 2012 thì các trường dạy bằng tiếng Ukraine đã là 18, có 63 trường dạy song ngữ Nga-Ukraine, 70 trường vẫn dạy bằng tiếng Nga. Hiện nay 1/3 học sinh phổ thông trong thành phố nói tiếng Nga đang học bằng tiếng Ukraine.

Tại thành phố gần với Donhetsk là Makeevka - ngay sau khi Liên Xô tan rã không có một trường phổ thống nào dạy bằng tiếng Ukraine. Hiện nay, 68/72 trường phổ thông trong thành phố dạy bằng tiếng Ukraine.

Tình hình cũng tương tự như vậy trong giảng dạy ở bậc đại học. Năm 2000 , tại tỉnh Donhet đại đa số sinh viên các trường đại học học bằng tiếng Nga. Còn năm 2013, con số này chỉ còn 37%.

Ukraine hóa Kharkov và Lugan

Các tiến trình như vậy trong lĩnh vực giáo dục cũng xảy ra ở các khu vực khác giáp với Donhetsk

Năm 1987, tại Kharkov có 156 trường phổ thông dạy bằng tiếng Nga, 02 trường bằng tiếng Ukraine và 03 trường dạy bằng cả hai thứ tiếng. Năm 2006, các trường dạy bằng tiếng Nga chỉ còn 47.

Trong giai đoạn từ năm 1996 đên năm 2006 , số lượng các trường dạy bằng tiếng Nga tại tỉnh Kharkov giảm từ 204 xuống còn 137, còn số lượng học sinh học bằng tiếng Nga cũng trong giai đoạn đó giảm từ 218.000 xuống còn 80.000, có nghĩa là giảm tới 3 lần.


Tại tỉnh Lugan (điểm nóng hiện nay), theo tổng điều tra dân số năm 2001, số người coi tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ chiếm 68,8% dân số toàn tỉnh. Cũng chính trong năm đó, Chính quyền Kiev quyết định: Trường đại học sư phạm thành phố Lugansk chuyến sang giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Ukraine, còn tiếng Nga được học như một ngoại ngữ.

Nếu như trong năm 2005, 29,5% học sinh phổ thông ở tỉnh Lugansk học bằng tiếng Ukraine, thì đến năm 2009, tỷ lệ này là 48,5 %. Có nghĩa là một nửa học sinh tại Lugansk học bằng tiếng Ukraine, trong khi 2/3 số học sinh này coi tiếng Nga là tiếng mẹ đẻ.

Trong giai đoạn sau khi Liên Xô tan rã, chính sự mập mờ trong chính sách đối với tương lai của tiếng Nga đã làm cho nhiều người ở Donbass và toàn khu vực Đông Nam Ukraine đã không ít lần đòi ly khai và tách khu vực này khỏi Ukraine. Chính quyền Kiev, mà cụ thể là Hội đồng tối cao lúc ấy đã khẩn cấp chữa cháy bằng cách cho ra “Tuyên bố về quyền của các dân tộc Ukraine” ngày 01/11/2001.

Điều 3 của Tuyên bố này nêu rõ: “Nhà nước Ukraine đảm bảo cho tất các các dân tộc và các sắc tộc quyền tự do sử dụng tiếng mẹ đẻ trong tất cả các lĩnh vực xã hội, kể cả trong giáo dục”.

Về mặt hình thức, chính quyền Kiev không vi phạm các cam kết này. Nhưng chính sách trên thực tế của Chính quyền Ukraine trong lĩnh vực giáo dục (đặc biệt là những tiến trình mới được tiến hành sau “Maidan” lần thứ nhất, dưới thời tổng thống Iushenko) đã làm cho việc sử dụng tiếng Nga bị thu hẹp mạnh.

Và hậu quả là: chính chính sách trên đã là một trong các nguyên nhân gây ra xung đột hiện nay ở Đông Nam nước này – chiến thắng của “Maidan” lần hai không chỉ làm cho cư dân vùng Donbass lo sợ trước các chiến binh - cử nhân với súng máy trong tay, mà còn là cả một tiến trình “Ukraine hóa” tiếp theo trong tương lai.