“Không bán được hàng, đã có bộ trưởng, phó thủ tướng hỗ trợ!”

Hễ không bán được sản phẩm, thì bộ trưởng, chủ tịch tỉnh, thậm chí cả phó thủ tướng chỉ đạo, hỗ trợ tiêu thụ sản phẩm…. khiến doanh nghiệp nhà nước không có động lực để tái cơ cấu. 


TS. Nguyễn Đình Cung, Viện trưởng Viện Nghiên cứu và Quản lý kinh tế Trung ương đã thẳng thắn tiết lộ như vậy tại Diễn đàn Kinh tế mùa thu 2014 khi nhìn nhận về góc độ thể chế trong tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (DNNN).

Vẫn chơi theo luật riêng…

Đối với nhiệm vụ thứ nhất là “áp đặt ngân sách cứng”, ông Cung cho rằng, chưa làm được gì và thậm chí chưa có chuyển biến về tư duy, nhận thức. Biểu hiện của ngân sách mềm vẫn còn phổ biến.

Cụ thể, DNNN chưa thực sự “ lời ăn, lỗ chịu”, một nguyên tắc và kỷ luật cơ bản của thị trường. Chính phủ vẫn còn phải đi vay sau đó cho DNNN vay lại, điều này dẫn đến việc chưa buộc DNNN phải tiếp cận vốn theo đúng các nguyên tắc và điều kiện thị trường vốn quốc tế.

Trong hoạt động kinh doanh của các DNNN cũng chưa tính đầy đủ giá vốn (chỉ cần có lãi đã được coi là bảo toàn vốn); hầu như không tính đến chi phí cơ hội trong đầu tư, kinh doanh. Các DNNN hầu như không phải tính chi phí cơ hội trong quá trình tiếp cận vốn.

Không nộp được thuế, thì được chính phủ cho giảm, gia hạn nộp thuế; thậm chí khoang nợ thuế, hoặc là giảm lãi suất. Thậm chí, nếu không thanh toán được nợ, thì giản, hoãn nộp; khoanh nợ, giảm lãi suất phải trả hoặc chuyển chính phủ, hay doanh nghiệp khác gánh chịu.

Ông Cung còn tiết lộ thêm, có trường hợp không bán được sản phẩm, thì bộ trưởng, chủ tịch tỉnh, thậm chí phó thủ tướng chỉ đạo, hỗ trợ tiêu thu sản phẩm….

Mặt khác, theo ông Cung, việc quản lý các DNNN của Việt Nam cũng đang “có vấn đề” khi doanh nghiệp thua lỗ, không hoàn thành kế hoạch kinh doanh, các “sếp” của DNNN vẫn không hề bị bãi miễn, miễm nhiệm.

“Bên ngoài thì không bị áp lực trách nhiệm trong khi đó bên trong không có ý thức tự nhận trách nhiệm, sẽ không thể sử dụng được những doanh nghiệp như thế làm chủ đạo, điều tiết thị trường”, ông Cung phân tích.

Một số DNNN vẫn còn “độc quyền” sử dụng tài nguyên quốc gia; chiếm giữ các độc quyền tự nhiên, mà không bị kiểm soát; tăng giá là biện pháp duy nhất (dễ nhất) để bù lỗ, bù đắp sự yếu kém trong quản lý kinh doanh.

Tính đến hết tháng 7/2014 mới chỉ thoái vốn được 7.139 tỷ bằng 28,8% tổng vốn đầu tư cần phải thoái (21.797 tỷ đồng); 7 tháng đầu năm 2014 cũng mới chỉ thoái được 2.975 tỷ đồng.

Xét về ngành, nghề: Chứng khoán 137 tỷ đồng; Tài chính, ngân hàng 1.898 tỷ đồng; Bảo hiểm 150 tỷ đồng; Bất động sản 104 tỷ đồng; Bán phần vốn nhà nước tại các doanh nghiệp không cần nắm giữ 868 tỷ đồng...

Hệ quả của thực trạng trên là làm méo mó thị trường, sai lệch tín hiệu thị trường, nhất là giá cả, cung -cầu; làm sai lệch phân bố, quản lý và sử dụng nguồn lực; hiệu quả thấp; gây bất lợi và thua thiệt cho các doanh nghiệp khác, nhất là doanh nghiệp tư nhân trong nước.

“Tôi vẫn băn khoăn không hiểu, những cơ quan, cá nhân quyết định về các việc nói trên, liệu có đúng thẩm quyền?”, ông Cung đặt câu hỏi.

Thậm chí, theo ông Cung, chính việc quản lý DNNN “không giống ai” khiến các đối tác “người ta không hiểu, người ta không tin, người ta không thiết lập giao dịch và hợp tác kinh doanh, hoặc chỉ làm trong phạm vi hạn chế”.

Do đó, các điều kiện giao dịch thị trường đối với DNNN đều bất lợi hơn so với doanh nghiệp khác có quản trị tốt theo thông lệ của quốc tế.

Vì vậy, DNNN đã kém hiệu quả, lại càng kém hơn; đã khó mở rộng, thâm nhập thị trường, có thể càng khó hơn.

Có bao nhiêu cơ hội?

Theo ông Cung, DNNN vẫn “chơi” theo quy tắc, luật lệ khác, thì khó có thể hội nhập được đầy đủ và đúng nghĩa của nó.

“Chúng ta vẫn chưa thay đổi “luật chơi” đối với DNNN; chưa áp đặt đầy đủ “ngân sách cứng” và quản trị theo thông lệ thị trường. Đó cũng là nguyên nhân khiến hàng loạt vụ IPO thất bại như vừa qua”, ông Cung phân tích.

Bởi lẽ, theo ông Cung, các DNNN vẫn không hấp dẫn, không thể tìm kiếm được đối tác chiến lược lớn, các nhà đầu tư có đủ tiềm năng tài chính để đưa những mục tiêu cụ thể sau cổ phần hóa thành công.

Sự sai lệch của phân bổ nguồn lực trong khu vực DNNN đang ngày càng trầm trọng. Bởi lẽ, động lực, công cụ, cách thức phân bổ nguồn lực đã không còn hợp lý. Nguyên tắc của tái cơ cấu là phân bổ lại nguồn lực.

Ở góc nhìn thể chế, mấu chốt của tái cơ cấu là thay đổi công cụ, động lực, nguồn lực. “Chính thị trường mới là chủ thể phân bổ lại nguồn lực chứ không phải Nhà nước. Đồng thời, cũng chính sự méo mó trên thị trường dẫn đến sự méo mó trong phân bổ nguồn lực của nền kinh tế”, ông Cung khẳng định.

Ở góc nhìn khác, theo ông Trương Đình Tuyển, Nguyên Bộ trưởng Bộ Thương mại, chính quan điểm kinh tế nhà nước là chủ đạo đã dẫn đến sự gia tăng tính độc quyền của DNNN.

Số lượng DNNN đã giảm mạnh từ 12.000 doanh nghiệp đầu những năm 90 của thế kỷ trước xuống còn khoảng hơn 1.000 doanh nghiệp như hiện nay.

Tuy nhiên, việc hình thành các tập đoàn kinh tế nhà nước, nhiều tổng công ty nhà nước với nhiều công ty con, cháu, thậm chí cả công ty “chắt” được ôm trong lòng nó đã làm cho tỷ trọng của DNNN trong GDP vẫn ở mức rất cao, chiếm đến 32%, tỷ trọng dư nợ tín dụng và nợ xấu của DNNN còn cao hơn.

Theo ông Cung, cần thiết phải áp đặt đầy đủ nguyên tắc và kỷ luật thị trường đối với DNNN, buộc các DNNN phải cạnh tranh công bằng, bình đẳng như DN khác và đối mặt với cùng điều kiện thị trường như các doanh nghiệp khác (còn gọi là “ngân sách cứng”).

Đổi mới, phát triển và tiến tới áp dụng đầy đủ khung quản trị hiện đại theo thông lệ tốt của kinh tế thị trường đối với các tập đoàn kinh tế, tổng công ty nhà nước.

Đồng quan điểm với việc đưa ra một thể chế đủ mạnh để tái cơ cấu, PGS.TSKH Võ Đại Lược, Nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Kinh tế và Chính trị thế giới, cho rằng, chúng ta chưa quyết liệt trong việc đưa ra các giải pháp.

Ông Lược dẫn dụ, kinh nghiệm các nước cho thấy, muốn giải quyết nợ xấu nhưng lại không muốn bỏ tiền ra thì sao mà làm được.

"Hệ thống thể chế của chúng ta đang có vấn đề. Tái cơ cấu nhưng lại không muốn bỏ cái cũ, không làm theo cái mới. Chúng ta chưa có công cụ kiểm soát quyền lực, cá nhân không chịu trách nhiệm thì không thể tái cơ cấu được", ông Lược khẳng định.