Vì sao Iran nhắm vào loạt 'mắt thần phòng không' ở Trung Đông?

Iran nhắm mục tiêu vào các hệ thống radar - 'mắt thần' của mạng lưới phòng không tại Trung Đông - trong các đợt tấn công gần đây, làm suy giảm khả năng của Mỹ và các đồng minh trong việc phát hiện và theo dõi tên lửa đang bay tới.

Theo các quan chức Mỹ, chuyên gia quân sự và hình ảnh vệ tinh thương mại, các cuộc tấn công trả đũa của Iran sau chiến dịch không kích của Mỹ và Israel đã nhằm vào các hệ thống radar, thông tin liên lạc và phòng không tại Qatar, Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE), Jordan, Bahrain, Kuwait và Saudi Arabia.

Phần lớn các cuộc tấn công được thực hiện bằng UAV tấn công một chiều của Iran, như dòng Shahed - loại UAV có chi phí chỉ bằng một phần nhỏ so với các tên lửa mà các hệ thống phòng thủ tinh vi của Mỹ được thiết kế để đánh chặn. Trong những ngày gần đây, Iran cũng giảm số lượng tên lửa được phóng đi.

 

Một khu vực bị tấn công ở Kuwait. Ảnh: Planet Labs Pbc/Reuters.

Ông Ravi Chaudhary, cựu trợ lý Bộ trưởng Không quân Mỹ phụ trách cơ sở hạ tầng quân sự, cho biết: “Nhìn chung, hệ thống phòng thủ của chúng tôi đang hoạt động khá tốt. Tuy nhiên, rõ ràng Iran biết họ muốn tiếp tục gây sức ép vào những mục tiêu nào, trong đó có hệ thống chỉ huy, kiểm soát và khả năng phát hiện tên lửa, UAV đang bay tới”.

Người phát ngôn Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) cho biết quân đội Mỹ vẫn duy trì đầy đủ năng lực tác chiến dù một số cơ sở bị tấn công. Mỹ cũng đang tăng cường phòng thủ trong khu vực bằng cách triển khai thêm trang thiết bị và tên lửa đánh chặn.

Theo Đô đốc Brad Cooper, Tư lệnh lực lượng Mỹ tại Trung Đông, các cuộc tấn công bằng tên lửa đạn đạo của Iran đã giảm khoảng 90%, trong khi các cuộc tấn công bằng UAV giảm 83% kể từ khi xung đột bắt đầu.

Radar - mắt xích quan trọng của hệ thống phòng thủ

Mỹ và các đối tác khu vực sử dụng mạng lưới phòng không gồm THAAD, Patriot và nhiều hệ thống khác để đánh chặn tên lửa, UAV và rocket do Iran và các lực lượng đồng minh phóng đi.

Các hệ thống này phụ thuộc rất lớn vào radar để phát hiện mục tiêu bay tới. Tuy nhiên, các radar chiến lược thường hiếm và có giá đắt đỏ. Cuộc xung đột cũng đang khiến kho tên lửa đánh chặn của Mỹ bị tiêu hao đáng kể.

Một trong những cuộc tấn công đáng chú ý nhất nhằm vào hệ thống radar cảnh báo sớm tại căn cứ không quân Al-Udeid ở Qatar - căn cứ quân sự lớn nhất của Mỹ trong khu vực. Hình ảnh vệ tinh cho thấy radar AN/FPS-132 tại đây đã bị hư hại, làm giảm khả năng hoạt động của hệ thống.

Radar AN/FPS-132 có khẩu độ rộng, có thể theo dõi đồng thời nhiều mục tiêu. Theo Viện Nghiên cứu Chiến lược Quốc tế (IISS), Mỹ hiện có 5 hệ thống radar cố định loại này trong mạng lưới cảnh báo sớm tại Bắc Mỹ nhằm bảo vệ lãnh thổ trước nguy cơ tấn công bằng tên lửa. Mỗi hệ thống có giá lên tới 1 tỷ USD.

Ông Thomas Karako, Giám đốc Dự án Phòng thủ Tên lửa tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) ở Washington, nhận định: “Đây là những tài sản chiến lược khan hiếm”.

Hình ảnh vệ tinh của Planet Labs cho thấy phần phía đông bắc của mái vòm radar tại Qatar - hướng về phía Iran - xuất hiện nhiều mảnh vỡ và dấu vết của nước, có thể do nỗ lực dập lửa sau vụ tấn công.

Nhà nghiên cứu Sam Lair thuộc Trung tâm Nghiên cứu Không phổ biến Vũ khí Hạt nhân James Martin cho rằng sự việc cho thấy “mức độ dễ tổn thương của một số radar chiến lược cấp cao”.

Ngoài Qatar, Iran cũng tấn công radar TPY-2 gắn với hệ thống phòng thủ THAAD tại Jordan. Đây là thành phần quan trọng của hệ thống phòng thủ tên lửa mặt đất có nhiệm vụ đánh chặn tên lửa đạn đạo ngoài khí quyển.

Hình ảnh vệ tinh do Wall Street Journal phân tích cũng cho thấy: Ba mái vòm radar tại Camp Arifjan - căn cứ quân sự Mỹ ở Kuwait - bị hư hại; Hệ thống liên lạc vệ tinh tại trụ sở Hạm đội 5 của Mỹ ở Bahrain bị tấn công; Tại căn cứ không quân Prince Sultan ở Saudi Arabia, ảnh vệ tinh ngày 1/3 ghi nhận khói bốc lên từ một tòa nhà tại khu vực radar.

Công cụ tấn công chủ lực của Iran

Quân đội Mỹ hiện có 7 hệ thống THAAD đang hoạt động trên toàn cầu, trong đó hai hệ thống được triển khai lâu dài tại Guam và Hàn Quốc. Trong số các hệ thống luân phiên, hai hệ thống hiện đang được triển khai tại Trung Đông để đối phó với Iran.

Ngoài ra, Saudi Arabia và UAE cũng đã mua các hệ thống THAAD từ Mỹ và cho biết một số hệ thống đã đi vào hoạt động.

Trong nhiều cuộc tấn công gần đây, Iran sử dụng UAV tấn công một chiều – loại thiết bị phát nổ khi va chạm mục tiêu. Các UAV bay thấp và chậm khiến một số hệ thống phòng không truyền thống khó đánh chặn.

Những UAV này đóng vai trò trung tâm trong các cuộc tấn công trả đũa của Iran, nhắm vào cơ sở dầu khí, căn cứ quân sự và các tòa nhà cao tầng tại khu vực vùng Vịnh.

Theo Bộ Quốc phòng UAE, sau đợt tấn công ban đầu với hơn 500 UAV trong hai ngày đầu của xung đột, nước này vẫn tiếp tục phải đối mặt với hơn 100 UAV mỗi ngày.

Cuộc chiến tiêu hao kho vũ khí của hai bên

Cả Mỹ và Iran đều đối mặt với những hạn chế về kho dự trữ vũ khí. Trước khi xung đột nổ ra, các quan chức cấp cao của Lầu Năm Góc từng cảnh báo Mỹ và đồng minh có nguồn tên lửa đánh chặn phòng không hạn chế. Tuy nhiên, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth cho biết Mỹ vẫn có đủ đạn dược cho cuộc xung đột.

Trong khi đó, Iran được cho là có khả năng sản xuất hàng nghìn UAV, đồng thời xuất khẩu loại vũ khí này sang Nga. Moscow đã sử dụng UAV Iran và các phiên bản sản xuất trong nước để tấn công Ukraine. Nga cũng được cho là chia sẻ thông tin tình báo với Iran, có thể hỗ trợ Tehran trong việc nhắm mục tiêu quân sự.

Ông Thomas Karako nhận định: “Các cuộc tấn công kết hợp bằng máy bay, tên lửa và UAV đang trở thành thực tế. Chúng ta phải đối phó với toàn bộ phổ mối đe dọa trên không, không chỉ riêng tên lửa đạn đạo. Nói cách khác, cần có hệ thống phòng thủ để bảo vệ chính các hệ thống phòng thủ”.

Hoàng Phạm