Mỹ từ chối gia hạn New START, kêu gọi đàm phán hạt nhân ba bên

Tổng thống Nga Vladimir Putin cam kết hành động có trách nhiệm sau khi

hiệp ước hạt nhân với Mỹ hết hạn. Ảnh: AA/TTXVN

New START, hiệp ước cuối cùng còn hiệu lực giữa Washington và Moskva, đã chính thức hết hạn vào ngày 5/2. Trước đó, Nga đề xuất gia hạn thêm một năm, song Tổng thống Mỹ Donald Trump từ chối, cho rằng ông có thể đạt được một thỏa thuận tốt hơn, bao trùm cả Trung Quốc. Nhiều nhà phân tích nhận định đề xuất này khó khả thi trong bối cảnh Bắc Kinh nhiều lần bác bỏ việc tham gia các cơ chế kiểm soát vũ khí hiện tại.

Phát biểu trên mạng xã hội, ông Trump đánh giá New START là một thỏa thuận thiếu cân bằng và không được các bên tuân thủ đầy đủ. Theo ông, Mỹ nên xây dựng một hiệp ước mới, hiện đại hơn và có thời hạn dài hơn. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng cách tiếp cận này có thể làm tê liệt hoàn toàn tiến trình kiểm soát vũ khí trong bối cảnh căng thẳng địa chính trị toàn cầu đang gia tăng.

Giới phân tích nhận định việc không còn một khuôn khổ pháp lý kiểm soát hạt nhân diễn ra trong bối cảnh đặc biệt nhạy cảm. Ba quốc gia sở hữu phần lớn kho vũ khí hạt nhân thế giới đang chịu sức ép lớn từ các yếu tố trong nước, bao gồm bầu cử, cải tổ quân đội, xung đột khu vực và tăng trưởng kinh tế suy yếu. Những ưu tiên ngắn hạn này có thể khiến các rủi ro chiến lược dài hạn bị xem nhẹ.

Ông James Acton, đồng giám đốc chương trình chính sách hạt nhân tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, cho rằng Mỹ đang chịu áp lực ngày càng lớn phải mở rộng kho vũ khí hạt nhân nhằm đối phó với tốc độ gia tăng nhanh chóng của Trung Quốc. Trong kịch bản xấu nhất, một động thái tăng cường của Mỹ có thể kéo theo phản ứng từ Nga, tạo thêm áp lực buộc Trung Quốc đẩy nhanh chương trình hạt nhân, từ đó kích hoạt một vòng xoáy leo thang liên tục.

Trên mặt trận ngoại giao, Nga và Trung Quốc tận dụng việc Mỹ từ chối gia hạn hiệp ước để gia tăng chỉ trích Washington. Bắc Kinh mô tả Moskva là bên hành xử có trách nhiệm, trong khi cho rằng Mỹ thiếu thiện chí chính trị trong việc duy trì các giới hạn kiểm soát vũ khí. Tổng thống Nga Vladimir Putin khẳng định nước này sẽ hành động một cách thận trọng sau khi hiệp ước hết hiệu lực.

Lập trường của Mỹ cũng phản ánh những hạn chế trong bộ máy hoạch định chính sách hiện tại, khi số lượng nhà đàm phán cấp cao bị thu hẹp và các ưu tiên đối ngoại trải rộng từ Ukraine, Trung Đông đến Iran. Các chuyên gia nhận định việc đàm phán một hiệp ước kiểm soát vũ khí phức tạp đòi hỏi thời gian, sự kiên nhẫn và tiến trình từng bước, những yếu tố không dễ đáp ứng trong bối cảnh chính trị hiện nay tại Washington.

Trong khi đó, Trung Quốc tiếp tục tránh tham gia các cuộc đàm phán kiểm soát vũ khí, cho rằng các cơ chế hiện tại là không công bằng khi Bắc Kinh vẫn sở hữu kho đầu đạn nhỏ hơn nhiều so với Mỹ và Nga. Lầu Năm Góc ước tính Trung Quốc hiện có khoảng 600 đầu đạn hạt nhân và con số này có thể tăng lên 1.500 vào năm 2035.

Một số nhà phân tích cho rằng việc mở rộng kho vũ khí hạt nhân mang lại cho Trung Quốc thêm đòn bẩy chiến lược, đặc biệt trong các kịch bản đối đầu tiềm tàng tại khu vực châu Á - Thái Bình Dương. Đồng thời, Nga và Trung Quốc đã gia tăng hợp tác quân sự, bao gồm chia sẻ công nghệ cảnh báo sớm và tổ chức các cuộc tập trận máy bay ném bom chiến lược.

Tại Mỹ, một bộ phận giới hoạch định chính sách an ninh lập luận rằng việc gia hạn New START sẽ đóng băng lợi thế của Washington trong khi Nga và Trung Quốc tiếp tục phát triển các hệ thống vũ khí mới. Ngược lại, các cựu quan chức tham gia đàm phán hiệp ước cho rằng cách tiếp cận “tất cả hoặc không gì” sẽ khiến ngoại giao bế tắc và làm gia tăng nguy cơ leo thang không kiểm soát.

Ngoài nguy cơ chạy đua vũ trang giữa các cường quốc, việc suy yếu của các cơ chế kiểm soát hạt nhân còn làm gia tăng lo ngại về phổ biến vũ khí hạt nhân. Áp lực từ Mỹ đối với các đồng minh trong việc chia sẻ gánh nặng an ninh có thể thúc đẩy một số quốc gia xem xét phát triển năng lực hạt nhân riêng.

Dù vậy, các chuyên gia cho rằng cánh cửa ngoại giao vẫn chưa hoàn toàn khép lại. Lịch sử kiểm soát vũ khí cho thấy những tiến bộ lớn thường được xây dựng từ các bước đi nhỏ và các kênh đối thoại song song. Tuy nhiên, trong bối cảnh thiếu vắng một hiệp ước ràng buộc, nguy cơ sai lầm chiến lược và tính toán nhầm lẫn đang trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết.

Hải Trần