Hướng dẫn dinh dưỡng mới từ Mỹ: Thực phẩm nên ăn và cần tránh để bảo vệ tim mạch

Bệnh tim mạch tiếp tục là nguyên nhân tử vong hàng đầu trên toàn cầu. Trong bối cảnh đó, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) đã cập nhật hướng dẫn dinh dưỡng mới nhất (công bố ngày 31/3/2026), nhằm đưa ra các khuyến nghị dựa trên bằng chứng khoa học hiện hành.
Các hướng dẫn này không thay đổi hoàn toàn so với trước đây, nhưng có những điều chỉnh quan trọng, đặc biệt là nhấn mạnh vai trò của protein thực vật, chất béo không bão hòa, hạn chế thực phẩm siêu chế biến và kiểm soát cân bằng natri – kali. Đây được xem là nền tảng dinh dưỡng giúp giảm nguy cơ tăng huyết áp, rối loạn lipid máu và bệnh tim mạch.

1. Nguyên tắc ăn uống cốt lõi bảo vệ tim mạch

Khoảng 5 năm một lần, Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) cập nhật hướng dẫn dinh dưỡng dựa trên việc tổng hợp, đánh giá toàn diện các nghiên cứu khoa học mới. Theo Alice H. Lichtenstein – Chủ tịch ủy ban xây dựng hướng dẫn và là chuyên gia dinh dưỡng tại Đại học Tufts – các khuyến nghị lần này được hệ thống hóa thành 9 nguyên tắc cốt lõi, nhằm định hướng chế độ ăn uống có lợi cho sức khỏe tim mạch.

Bệnh tim mạch tiếp tục là nguyên nhân tử vong hàng đầu trên toàn cầu.

Theo đó, chế độ ăn tốt cho tim mạch cần tuân thủ 9 nguyên tắc chính:

1.1 Cân bằng năng lượng: Duy trì cân nặng hợp lý bằng cách cân đối giữa năng lượng nạp vào và tiêu hao. Thừa cân, béo phì là yếu tố nguy cơ quan trọng của tăng huyết áp và bệnh tim mạch.

1.2. Tăng cường rau và trái cây: Rau, quả cung cấp chất xơ, vitamin, khoáng chất và chất chống oxy hóa. Nên ưu tiên ăn nguyên quả thay vì nước ép để giữ được chất xơ.

1.3. Ưu tiên ngũ cốc nguyên hạt: Ngũ cốc nguyên hạt như gạo lứt, yến mạch, bánh mì nguyên cám giúp cải thiện chuyển hóa lipid và kiểm soát đường huyết.

1.4. Lựa chọn nguồn protein lành mạnh: Tăng cường protein từ thực vật như đậu, đậu lăng, hạt. Hạn chế thịt đỏ và thịt chế biến.

1.5. Thay chất béo bão hòa bằng chất béo không bão hòa: Sử dụng dầu thực vật (dầu ô liu, dầu hạt cải) thay cho mỡ động vật, bơ.

1.6. Hạn chế thực phẩm siêu chế biến: Các thực phẩm này thường chứa nhiều muối, đường, chất béo xấu và phụ gia.

1.7. Giảm đường bổ sung: Ăn nhiều đường làm tăng nguy cơ béo phì, tiểu đường và bệnh tim mạch.

1.8. Giảm muối: Ưu tiên thực phẩm tươi, hạn chế đồ đóng gói và ăn ngoài.

1.9. Hạn chế rượu: Không uống thì không nên bắt đầu; nếu uống cần giảm tối đa.

2. Những điểm mới trong khuyến nghị dinh dưỡng

Các nguyên tắc cốt lõi trong hướng dẫn lần này của Hiệp hội Tim mạch Hoa Kỳ (AHA) về cơ bản không thay đổi so với năm 2021. Tuy nhiên, những bằng chứng khoa học mới đã giúp điều chỉnh một số nội dung quan trọng, phù hợp hơn với thực hành dinh dưỡng hiện nay.

Các thay đổi tuy không lớn nhưng phản ánh rõ hơn các kết quả nghiên cứu lâm sàng và hiểu biết hiện tại về chế độ ăn lành mạnh:

2.1 Ưu tiên protein thực vật thay cho thịt

Protein vẫn là thành phần thiết yếu của chế độ ăn tốt cho tim mạch. Tuy nhiên, hướng dẫn mới nhấn mạnh việc chuyển dịch từ protein động vật sang protein thực vật. Theo Alice H. Lichtenstein, protein thực vật có ưu điểm là giàu chất xơ, chứa nhiều chất béo không bão hòa và ít chất béo bão hòa hơn so với thịt. Đây là những yếu tố có lợi cho sức khỏe tim mạch.

Nguồn protein được khuyến nghị gồm: Đậu, đậu lăng, các loại hạt và đậu nành.

Đối với protein động vật, AHA vẫn khuyến khích sử dụng cá và hải sản do giàu omega-3. Ngược lại, thịt đỏ – đặc biệt là thịt chế biến sẵn – nên hạn chế vì liên quan đến nguy cơ bệnh tim mạch cao hơn.

Việc tiêu thụ nhiều thịt đỏ có thể làm tăng nguy cơ tim mạch, do hàm lượng chất béo bão hòa cao và thiếu chất xơ. Vì vậy, giảm thịt đỏ và tăng thực phẩm giàu chất xơ là hướng đi cần thiết.

Tăng cường rau và trái cây là 1 trong 9 nguyên tắc ăn uống bảo vệ tim mạch.

2.2 Nhấn mạnh vai trò của chất béo không bão hòa

Trước đây, AHA chủ yếu khuyến nghị thay bơ bằng dầu thực vật. Trong hướng dẫn mới, phạm vi được mở rộng sang toàn bộ nhóm thực phẩm chứa chất béo không bão hòa.

Các nguồn chất béo tốt gồm:

- Dầu thực vật (ô liu, hạt cải)
- Cá béo
- Các loại hạt...

Trong khi đó, chất béo bão hòa (có trong mỡ động vật, bơ, thịt đỏ) có thể làm tăng cholesterol LDL – yếu tố nguy cơ của xơ vữa động mạch và đột quỵ. Tuy nhiên, các chuyên gia cũng lưu ý rằng nguy cơ tim mạch không phụ thuộc vào một yếu tố đơn lẻ. Nguy cơ bệnh tim là kết quả tổng hợp của nhiều yếu tố như lipid máu, tình trạng viêm, di truyền và lối sống.

2.3 Bổ sung góc nhìn về sữa nguyên kem

Một điểm mới trong hướng dẫn là thừa nhận còn tranh luận về tác động của sữa nguyên kem. Một số nghiên cứu gần đây cho thấy tiêu thụ sữa, kể cả loại nguyên kem, không làm tăng nguy cơ tim mạch rõ rệt như trước đây. Chất béo bão hòa trong sữa có thể không gây tác động bất lợi giống như trong thịt đỏ.

Tuy vậy, AHA vẫn khuyến nghị ưu tiên các sản phẩm sữa ít béo hoặc không béo để giảm lượng chất béo bão hòa tổng thể. Đồng thời, tổ chức này cũng cho biết sẽ tiếp tục theo dõi các bằng chứng mới trong tương lai.

2.4 Tăng cường kiểm soát thực phẩm siêu chế biến

AHA tiếp tục khuyến cáo hạn chế thực phẩm siêu chế biến, do nhóm thực phẩm này có liên quan đến nhiều vấn đề sức khỏe như:

- Thừa cân, béo phì
- Bệnh tim mạch
- Đái tháo đường type 2...

Nguyên nhân là các sản phẩm này thường chứa nhiều muối, đường bổ sung, chất béo không lành mạnh và phụ gia.

Điểm mới trong hướng dẫn lần này là nhấn mạnh vai trò của môi trường thực phẩm. Theo Alice H. Lichtenstein, cần tăng khả năng tiếp cận các thực phẩm chế biến tối thiểu, giá hợp lý để hỗ trợ người dân lựa chọn lành mạnh hơn.

2.5 Nhấn mạnh vai trò của kali trong kiểm soát huyết áp

Ngoài việc giảm natri, hướng dẫn mới đặc biệt nhấn mạnh việc tăng cường kali trong khẩu phần. Kali giúp cơ thể đào thải natri qua nước tiểu và làm giãn mạch máu, từ đó hỗ trợ hạ huyết áp. Ngược lại, tiêu thụ quá nhiều natri có thể gây giữ nước, làm tăng thể tích máu và tăng huyết áp.

Natri và kali hoạt động như một cơ chế cân bằng. Việc tăng lượng kali từ thực phẩm tự nhiên có thể mang lại lợi ích rõ rệt trong kiểm soát huyết áp.

2.6 Quan điểm chặt chẽ hơn về rượu

Khuyến nghị mới của AHA có xu hướng nghiêm ngặt hơn đối với việc tiêu thụ rượu. Trước đây, một lượng nhỏ rượu (đặc biệt là rượu vang đỏ) từng được cho là có lợi nhờ chứa chất chống oxy hóa như resveratrol. Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện nay chưa chứng minh được mối quan hệ nhân quả rõ ràng giữa rượu và lợi ích tim mạch. Xu hướng nghiên cứu đang nghiêng về việc hạn chế tối đa hoặc tránh hoàn toàn rượu để bảo vệ sức khỏe tim mạch.

Ngoài ra, lần đầu tiên hướng dẫn cũng nhấn mạnh rằng không có mức tiêu thụ rượu nào được coi là an toàn đối với nguy cơ mắc một số loại ung thư. Uống rượu kéo dài còn liên quan đến tăng cân, bệnh tim mạch và tăng nguy cơ tử vong.

Nhìn chung, các cập nhật lần này cho thấy xu hướng dinh dưỡng ngày càng rõ ràng: ưu tiên thực phẩm nguồn gốc thực vật, giảm thực phẩm chế biến và kiểm soát các yếu tố nguy cơ chuyển hóa. Đây là nền tảng quan trọng để phòng ngừa bệnh tim mạch trong cộng đồng.

3. Ý nghĩa đối với người Việt Nam

Chế độ ăn của người Việt đang thay đổi nhanh theo hướng:

- Tăng tiêu thụ thịt đỏ
- Tăng thực phẩm chế biến
- Ăn mặn...

Những thay đổi này góp phần làm gia tăng tỷ lệ tăng huyết áp và bệnh tim mạch.

Các khuyến nghị từ AHA có thể áp dụng linh hoạt tại Việt Nam:

- Tăng rau xanh trong bữa ăn
- Giảm thịt đỏ, tăng cá và đậu
- Hạn chế đồ ăn nhanh, đồ đóng gói
- Giảm muối khi nấu ăn...

DS. Thảo An