Chiến tranh Iran phơi bày khác biệt trong cách tiếp cận đối ngoại của EU

Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa (phải) và Chủ tịch Ủy ban châu Âu

Ursula von der Leyen. Ảnh tư liệu: THX/TTXVN

Theo kênh Euronews, phát biểu trước các đại sứ tại Brussels ngày 10/3, Chủ tịch Hội đồng châu Âu Antonio Costa nhấn mạnh rằng EU cần tiếp tục bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, ngay cả khi các cường quốc khác ngày càng thách thức hệ thống này. Ông cho rằng EU không nên từ bỏ các nguyên tắc nền tảng của mình mà cần tăng cường cam kết với luật pháp quốc tế.

Ông Costa cho biết thế giới đang bước vào một giai đoạn mới khi Nga vi phạm các chuẩn mực quốc tế, Trung Quốc gây xáo trộn thương mại toàn cầu và Mỹ ngày càng thách thức trật tự quốc tế dựa trên luật lệ. Trong bối cảnh đó, ông cho rằng EU cần theo đuổi một chính sách đối ngoại đa chiều nhằm tránh sự phân mảnh sâu hơn của hệ thống quốc tế.

Theo ông, các hiệp ước của EU cùng Hiến chương Liên hợp quốc vẫn phải là nền tảng cho hành động đối ngoại của khối. Ông cũng nhấn mạnh EU cần lên tiếng trước các hành vi vi phạm luật pháp quốc tế ở nhiều khu vực, từ Ukraine đến Greenland, từ Venezuela tại Mỹ Latin đến Gaza và Trung Đông.

Liên quan cuộc chiến giữa Mỹ, Israel và Iran, ông Costa cho rằng người dân Iran xứng đáng được sống trong hòa bình và tự do, nhưng cảnh báo rằng các cuộc tấn công quân sự đơn thuần sẽ không thể mang lại mục tiêu đó. Cuộc chiến đã bước sang tuần thứ hai sau khi lãnh tụ tối cao Iran Ayatollah Ali Khamenei thiệt mạng trong các cuộc tấn công tên lửa ngày đầu xung đột.

Tuy nhiên, tính hợp pháp của cuộc chiến vẫn gây tranh cãi giữa các nước thành viên EU. Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez cho rằng chiến dịch quân sự là hành động leo thang và vi phạm luật quốc tế, trong khi Thủ tướng Đức Friedrich Merz cho rằng đây không phải thời điểm EU “lên lớp” các đồng minh về vấn đề luật pháp quốc tế.

Trong khi đó, phát biểu tại cùng hội nghị một ngày trước đó, Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen lại đưa ra quan điểm mang tính thực dụng hơn. Bà cho rằng EU cần theo đuổi một chính sách đối ngoại dựa trên lợi ích và thực tế địa chính trị, thay vì chỉ dựa vào các nguyên tắc lý tưởng.

Bà nhận định châu Âu không còn có thể đóng vai trò người bảo vệ cho trật tự thế giới cũ, bởi hệ thống đó đã thay đổi và khó có thể quay trở lại. Theo bà, EU vẫn sẽ tiếp tục bảo vệ hệ thống dựa trên luật lệ mà khối từng góp phần xây dựng cùng các đồng minh, nhưng không thể coi đó là công cụ duy nhất để bảo vệ lợi ích của mình.

Quan điểm của bà von der Leyen phản ánh cách tiếp cận thực dụng hơn trong bối cảnh thế giới ngày càng mang tính giao dịch và cạnh tranh quyền lực. Bà cũng là quan chức EU đầu tiên kêu gọi chuyển đổi chính trị tại Iran sau khi chiến tranh bùng nổ, qua đó phần nào thể hiện sự đồng điệu với lập trường của Mỹ và Israel trong việc thay đổi chế độ tại Tehran.

Kể từ khi trở thành Chủ tịch Ủy ban châu Âu năm 2019, bà von der Leyen đã nhiều lần tìm cách biến cơ quan này thành một chủ thể địa chính trị có ảnh hưởng lớn hơn. Quyền lực của bà được mở rộng qua nhiều cuộc khủng hoảng, từ đại dịch COVID-19 đến chiến tranh Ukraine.

Trong giai đoạn này, Ủy ban châu Âu ngày càng đóng vai trò nổi bật trong các vấn đề an ninh và ngoại giao, dù theo truyền thống các lĩnh vực này chủ yếu thuộc thẩm quyền của các quốc gia thành viên. Sau khi chiến tranh Iran bùng nổ, bà von der Leyen đã triệu tập cuộc họp khẩn và thiết lập kênh đối thoại trực tiếp với các lãnh đạo Trung Đông.

Tuy nhiên, cách tiếp cận chủ động của bà cũng vấp phải nhiều chỉ trích. Một số nhà ngoại giao châu Âu cho rằng những phát biểu hoặc sáng kiến của bà đôi khi phản ánh quan điểm cá nhân hơn là sự đồng thuận của toàn bộ 27 nước thành viên.

Sự khác biệt trong thông điệp giữa ông Costa và bà von der Leyen phản ánh thách thức lớn hơn đối với EU, đó là làm thế nào để duy trì vai trò và tiếng nói thống nhất trong một thế giới ngày càng phân cực, nơi các quy tắc cũ đang bị thử thách và sức mạnh địa chính trị ngày càng đóng vai trò quyết định.

Hải Trần