Từ Lò phản ứng Đà Lạt đến Ninh Thuận: VINATOM trước nhiệm vụ lịch sử

© Ảnh : TTXVN - Hoàng Trung Hiếu

VINATOM là trung tâm khoa học hạt nhân nòng cốt của Việt Nam

Như đã biết, VINATOM của Việt Nam có tiền thân là Viện Nghiên cứu Hạt nhân Đà Lạt, được thành lập ngày 26/4/1976 theo quyết định của Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Sau 50 năm phát triển, Viện trở thành tổ chức khoa học và công nghệ hạng đặc biệt trực thuộc Bộ Khoa học và Công nghệ, giữ vai trò nòng cốt trong nghiên cứu, ứng dụng và phát triển năng lượng nguyên tử vì mục đích hòa bình.

Dấu mốc quan trọng nhất trong lịch sử phát triển của VINATOM là việc khôi phục, nâng cấp và đưa Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt vận hành trở lại năm 1984. Trong hơn 40 năm qua, đây là trung tâm nghiên cứu hạt nhân lớn nhất cả nước, phục vụ nghiên cứu khoa học, đào tạo nhân lực, nghiên cứu vật liệu, phân tích kích hoạt neutron và sản xuất đồng vị phóng xạ phục vụ y học.

Những thành tựu của Viện được ứng dụng rộng rãi trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp và bảo vệ môi trường. Mỗi năm, hoạt động dịch vụ khoa học - công nghệ đạt doanh thu gần 500 tỷ đồng. Trong lĩnh vực y tế, VINATOM đã nghiên cứu, sản xuất hơn 30 loại đồng vị phóng xạ và dược chất đánh dấu, cung cấp cho nhiều bệnh viện phục vụ chẩn đoán và điều trị, đặc biệt là ung thư. Trong thời gian dịch Covid-19, khi nguồn cung quốc tế bị gián đoạn, Viện đã tăng công suất vận hành lò phản ứng để đáp ứng 80-100% nhu cầu dược chất phóng xạ trong nước.

Trong nông nghiệp, công nghệ hạt nhân và bức xạ được ứng dụng để chọn tạo nhiều giống cây trồng năng suất, chất lượng cao, thích ứng biến đổi khí hậu. Trong công nghiệp, các kỹ thuật kiểm tra không phá hủy, đánh dấu phóng xạ và ứng dụng đồng vị phục vụ hiệu quả các ngành dầu khí, hóa dầu, trong khi dây chuyền chiếu xạ VINAGA1 được sử dụng để khử trùng vật tư y tế và thanh trùng thực phẩm. Viện cũng xây dựng và vận hành Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia, góp phần bảo đảm an toàn bức xạ và hỗ trợ ứng phó các sự cố hạt nhân.

Phát biểu tại buổi lễ, Phó Thủ tướng Hồ Quốc Dũng cho biết Việt Nam đang hướng tới mục tiêu bảo đảm an ninh năng lượng và thực hiện cam kết phát thải ròng bằng "0" vào năm 2050. Để hiện thực hóa mục tiêu này, Chính phủ đang khẩn trương triển khai nhiều nhiệm vụ, giải pháp đồng bộ, trong đó có dự án Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai.

“Đây là những dự án rất lớn và quan trọng của quốc gia, đòi hỏi các cơ quan liên quan, trong đó có Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam phải tập trung nhiều nguồn lực để triển khai thực hiện”, Phó Thủ tướng nhấn mạnh.

Đánh giá VINATOM là trung tâm khoa học hạt nhân nòng cốt của Việt Nam, Phó Thủ tướng ghi nhận những thành tựu nổi bật của Viện trong 50 năm qua, đặc biệt là việc khôi phục và đưa Lò phản ứng hạt nhân Đà Lạt vận hành trở lại năm 1984. Từ nền tảng này, Việt Nam từng bước làm chủ nhiều công nghệ hạt nhân và kỹ thuật bức xạ, mở rộng ứng dụng trong y học hạt nhân, nông nghiệp, công nghiệp, dầu khí, hóa dầu và chiếu xạ khử trùng.

Phó Thủ tướng cũng đánh giá cao việc Viện xây dựng và vận hành Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia, góp phần bảo đảm an toàn bức xạ và ứng phó sự cố hạt nhân xuyên biên giới. Trong giai đoạn tới, ông yêu cầu VINATOM đẩy mạnh ứng dụng năng lượng nguyên tử trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp, bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu; nghiên cứu hoàn thiện công nghệ chế biến sâu đất hiếm, titan; đồng thời tiếp tục hoàn thiện và vận hành hiệu quả Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia.

“Cần hoàn thiện và vận hành hiệu quả Mạng lưới quan trắc và cảnh báo phóng xạ môi trường quốc gia, bảo đảm an toàn tuyệt đối cho người dân”, Phó Thủ tướng nói.

Đồng thời, Viện cần tập trung nguồn lực triển khai Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân tại Đồng Nai đúng tiến độ, an toàn và hiệu quả; chủ động tham gia Chương trình điện hạt nhân của Việt Nam, từng bước làm chủ các công nghệ lò phản ứng tiên tiến; đẩy mạnh đào tạo, thu hút chuyên gia trong và ngoài nước, tăng cường hợp tác với các tổ chức quốc tế, đặc biệt là Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA).

Sẵn sàng làm chủ công nghệ hạt nhân thế hệ mới

Tiếp thu chỉ đạo của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Vũ Hải Quân khẳng định Bộ sẽ phối hợp chặt chẽ với VINATOM và các đơn vị liên quan triển khai các nhiệm vụ được giao. Bộ trưởng cũng bày tỏ sự tri ân đối với nhiều thế hệ lãnh đạo, nhà khoa học và cán bộ của Viện đã đóng góp cho sự phát triển của ngành năng lượng nguyên tử trong suốt 50 năm qua.

Theo ông, một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là xây dựng đội ngũ nhân lực kế cận cho ngành hạt nhân. Vì vậy, ông đề nghị Viện sớm tổ chức một tọa đàm với sự tham gia của các nhà khoa học hạt nhân qua nhiều thế hệ để tổng kết kinh nghiệm, đánh giá thực trạng và đề xuất các cơ chế, chính sách phù hợp nhằm phát triển nguồn nhân lực cho giai đoạn mới.

Phát biểu tại lễ kỷ niệm, Viện trưởng VINATOM Trần Chí Thành nhấn mạnh năng lượng nguyên tử ở Việt Nam luôn được phát triển vì mục đích hòa bình, phục vụ con người và sự phát triển bền vững của đất nước. Theo ông, trong bối cảnh chương trình điện hạt nhân quốc gia được tái khởi động, mục tiêu của VINATOM không chỉ là trở thành một viện nghiên cứu mạnh mà hướng tới xây dựng tổ chức khoa học và công nghệ hạt nhân chiến lược của quốc gia.

Trong thời gian tới, Viện sẽ tập trung nâng cao năng lực nghiên cứu, làm chủ và chuyển giao công nghệ; đào tạo nguồn nhân lực chất lượng cao; tham gia triển khai chương trình điện hạt nhân; mở rộng các ứng dụng hạt nhân trong y tế, nông nghiệp, công nghiệp và môi trường; đồng thời triển khai xây dựng Trung tâm Nghiên cứu khoa học và công nghệ hạt nhân hiện đại tại Đồng Nai.

"Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam sẽ tiếp tục xứng đáng là nơi hội tụ trí tuệ, nơi khởi nguồn đổi mới sáng tạo và là hạt nhân của nền khoa học công nghệ hạt nhân quốc gia", TS Trần Chí Thành khẳng định.