Điện hạt nhân Ninh Thuận và câu hỏi ai sẽ vận hành nhà máy?

© Ảnh : Rosenergoatom

Mối quan tâm về nhân lực xuất hiện trong bối cảnh Việt Nam đang từng bước hoàn thiện các điều kiện cho chương trình phát triển điện hạt nhân. Sau Nghị quyết 174/2024/QH15 về việc tiếp tục thực hiện chủ trương đầu tư Dự án điện hạt nhân Ninh Thuận, Quốc hội tiếp tục ban hành Nghị quyết 189/2025/QH15 ngày 19/2/2025 về một số cơ chế, chính sách đặc biệt cho dự án.

Song song đó, Thủ tướng Chính phủ đã phê duyệt "Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035" theo Quyết định 1012/QĐ-TTg ngày 26/5/2025 và "Đề án tăng cường năng lực cho Cục An toàn bức xạ và hạt nhân phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035" theo Quyết định 624/QĐ-TTg ngày 6/4/2026.

Việc chuẩn bị đồng thời về đầu tư, nhân lực và năng lực pháp quy cho thấy điện hạt nhân không được nhìn nhận đơn thuần là một dự án xây dựng nhà máy điện, mà là một chương trình phát triển năng lượng nguyên tử dài hạn, đòi hỏi sự tham gia của nhiều lĩnh vực trong suốt vòng đời dự án.

TS Trần Chí Thành, Viện trưởng Vinatom, Bộ Khoa học và Công nghệ, cho biết các công việc chuẩn bị cho dự án nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 đang được tiến hành. Theo tiến độ đề ra, dự án hoàn thành giải phóng mặt bằng trong quý II năm nay, Ninh Thuận 1 đi vào vận hành trong giai đoạn 2030-2035.

Cần 4.000 nhân sự trước năm 2030

Theo Đề án đào tạo, bồi dưỡng nguồn nhân lực phục vụ phát triển điện hạt nhân đến năm 2035 được phê duyệt tháng 5/2025, mục tiêu đến năm 2030 Việt Nam cần đáp ứng nhu cầu 4.000 nhân sự phục vụ nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2, trong đó hơn 2.000 nhân sự có trình độ đại học và sau đại học.

Dù vậy, thách thức không chỉ nằm ở số lượng. Theo các chuyên gia, khó khăn lớn hơn là đào tạo được lực lượng kỹ sư vận hành chủ chốt, những người phải đáp ứng yêu cầu chuyên môn sâu và làm chủ nhiều lĩnh vực kỹ thuật phức tạp.

"Ở Việt Nam hiện nay, để tìm được hàng trăm nhân sự đáp ứng các yêu cầu của kỹ sư vận hành chủ chốt là rất khó khăn", TS Lê Chí Dũng, nguyên Cục phó Cục An toàn bức xạ và hạt nhân, nhận định.

Theo TS Lê Văn Hồng, nguyên Phó viện trưởng Vinatom, nền tảng cơ bản nhất của một kỹ sư điện hạt nhân là hiểu cơ chế vận hành lò phản ứng, dựa trên vật lý hạt nhân, vật lý neutron và thủy nhiệt, gồm các quá trình sinh nhiệt, truyền nhiệt và dòng chảy của chất làm mát bên trong lò phản ứng.

Bên cạnh đó, kỹ sư điện hạt nhân còn cần nắm các kiến thức phụ trợ liên quan đến một lò hạt nhân thực tế như sức bền vật liệu, các quá trình hóa lý và hàng loạt hệ thống, thiết bị, bao gồm turbine, máy bơm, hệ thống điều khiển tự động.

Từ yêu cầu đặc thù của lĩnh vực này, các chuyên gia khuyến nghị việc đào tạo chỉ nên tập trung ở một số ít cơ sở, sử dụng một chương trình chuẩn, được tham khảo và mô phỏng theo chương trình của các cơ sở đào tạo hàng đầu đã được thế giới công nhận.

Việc đào tạo đội ngũ kỹ sư nên đi theo chương trình của các nước phát triển về năng lượng hạt nhân và tập trung tại một số cơ sở đào tạo mạnh nhất hiện nay, thay vì triển khai dàn trải.

Theo các chuyên gia, nếu đào tạo không tập trung, kể cả ở những cơ sở chưa đủ nguồn lực chuyên môn, nguy cơ là nguồn nhân lực sau đào tạo không đáp ứng được nhu cầu vận hành thực tế của các nhà máy tại Việt Nam.

TS Trần Chí Thành cho biết một số trường ở Việt Nam có đội ngũ chất lượng cao trong các ngành kỹ thuật, có thể bắt đầu tham gia đào tạo nhân lực vận hành điện hạt nhân. Tuy nhiên, điểm còn thiếu là đội ngũ có chuyên môn sâu về năng lượng hạt nhân.

Bài toán dài hạn không dừng ở một hay hai nhà máy

TS Lê Chí Dũng nhìn nhận lực lượng kỹ sư phục vụ cho các dự án Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2 chưa phải là rào cản lớn trong giai đoạn đầu, bởi quốc gia chuyển giao nhà máy và công nghệ cho Việt Nam có thể cung cấp lực lượng kỹ sư vận hành chủ chốt.

Tuy nhiên, về lâu dài, bài toán nhân lực không thể chỉ tính cho một hoặc hai nhà máy.

"Cần phải đào tạo nhân lực cho chương trình điện hạt nhân lâu dài của Việt Nam", ông nói.

Theo các chuyên gia, mỗi nhà máy điện hạt nhân thuộc thế hệ công nghệ hiện tại có tuổi đời trên 60 năm, có thể kéo dài đến 80 năm hoặc hơn. Điều này đặt ra nhu cầu về nhiều thế hệ nhân lực kế tiếp, từ khi bắt đầu vận hành đến khi tháo dỡ, nhằm giảm phụ thuộc vào nước ngoài.

"Nếu muốn xây dựng được chương trình đào tạo tốt, có giá trị lâu dài về điện hạt nhân, cần có sự tham gia của đội ngũ chuyên gia trong lĩnh vực. Đội ngũ chuyên gia của Viện Năng lượng nguyên tử luôn sẵn sàng cung cấp nguồn lực con người, chuyên môn cho việc xây dựng chương trình này", TS Trần Chí Thành khuyến nghị.

Việt Nam đang từng bước chuẩn bị cho chương trình điện hạt nhân. Cuối năm 2024, Quốc hội thông qua chủ trương tái khởi động dự án điện hạt nhân Ninh Thuận. Sau đó, Chính phủ đưa ra định hướng kiện toàn bộ máy quản lý, hoàn thiện khung pháp lý và chuẩn bị các điều kiện cần thiết để triển khai chương trình điện hạt nhân quốc gia.

Theo kế hoạch, nhà máy điện hạt nhân đầu tiên của Việt Nam dự kiến đặt tại tỉnh Khánh Hòa, trên địa bàn tỉnh Ninh Thuận cũ, gồm hai dự án Ninh Thuận 1 và Ninh Thuận 2.

Việt Nam đã cơ bản thống nhất với phía Nga dự thảo hiệp định hợp tác xây dựng Nhà máy điện hạt nhân Ninh Thuận 1. Dự án do EVN làm chủ đầu tư, đặt tại xã Phước Dinh, huyện Thuận Nam trước đây.