Với tinh thần nâng cao hiệu quả thực tế trong điều tra

© Ảnh : GIA HÂN

Ngày 20/8, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp (Quốc hội) – với vai trò cơ quan thẩm tra – đã cho ý kiến về Dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Theo đó, cơ quan này tán thành đề xuất bỏ Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát nhân dân (VKSND) Tối cao của Bộ Công an.

Theo dự thảo, thẩm quyền của Cơ quan điều tra thuộc VKSND Tối cao sẽ chuyển cho cơ quan điều tra của công an và quân đội. Ngoài ra, dự thảo cũng đề xuất giao bộ trưởng của Bộ Công an và Bộ Quốc phòng quy định chi tiết về tổ chức, bộ máy cơ quan điều tra của công an và quân đội.

Điều bất hợp lý

Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát nhân dân tối cao được quy định lần đầu tiên tại điểm a, khoản 3, điều 1 của Pháp lệnh Tổ chức Điều tra hình sự năm 2004. Trong Luật Tổ chức điều tra hình sự năm 2015 (bổ sung sửa đổi năm 2025), Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát nhân dân tối cao được quy định tại khoản 3, điều 4, của Luật này.

Cơ quan này có chức năng trực ban hình sự, tiếp nhận và giải quyết nguồn tin về tội phạm, đồng thời tiến hành điều tra các tội phạm xâm phạm hoạt động tư pháp và tội phạm tham nhũng, chức vụ xảy ra trong hoạt động tư pháp do người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp thực hiện.

Theo chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách của Việt Nam thì nhóm tội hoạt động tư pháp được quy định trong Bộ luật hình sự năm 1985 trong một chương riêng. Đến năm 2015,nhóm tội phạm này được quy định tại Chương XXIV của Bộ luật hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) gồm 26 tội danh. Tuy nhiên, phải đến năm 2004, pháp luật Việt Nam mới thành lập Cơ quan điều tra các tội xâm phạm hoạt động tư pháp và đặt cơ quan này trực thuộc Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao (bao gồm cả Viện Kiểm sát Quân sự tối cao). Việc thành lập cơ quan này đáp ứng bước đầu nhiệm vụ điều tra nhóm tội xâm phạm hoạt động tư pháp được định nghĩa tại Điều 367, Bộ luật hình sự 2015 “là những hành vi xâm phạm sự đúng đắn của hoạt động tố tụng và thi hành án”.

“Tuy nhiên, trong quá trình thực thi pháp luật, đã xuất hiện không ít sự trùng lặp về hành vi phạm tội. Ví dụ, hành vi “gây rối trật tự phiên tòa, phiên họp” (Điều 391) có các biểu hiện giống với hành vi “gây rối trật tự công cộng” được quy định tại khoản 1, điều 318 của cùng một bộ luật. Chỉ khác nhau về không gian phạm tội. Trong số 25 tội danh còn lại thì chỉ có 10 tội danh có chủ thể trách nhiệm cơ quan tư pháp; 9 tội danh có chủ thể trách nhiệm là cơ quan điều tra; 6 chủ thể thuộc các đối tượng khác”, - chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách của Việt Nam, nhấn mạnh với Sputnik.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hồng Long cũng lưu ý rằng, cùng với vấn đề nêu trên việc xác định khái niệm tư pháp cũng không rõ ràng. Trước đây, có quan điểm rằng lĩnh vực tư pháp do ba cơ quan đảm nhận là điều tra, kiểm sát và tòa án phân công nhau thực hiện. Tuy nhiên, theo khoa học pháp lý hiện đại thì chỉ có cơ quan kiểm sát (giữ quyền công tố) và tòa án (giữ quyền xét xử) là thuộc lĩnh vực tư pháp theo nguyên tắc “phụng công, thủ pháp”. Còn cơ quan điều tra (kể cả hình sự, an ninh và quân sự) đều không thuộc hệ thống tư pháp, mặc dù có mối liên hệ bắt buộc trong các cuộc điều tra.

Cuối cùng là vấn đề vi hiến. Điều 107 Hiến pháp năm 2013 quy định “Viện Kiểm sát Nhân dân thực hành quyền công tố, kiểm sát hoạt động tư pháp”. Như vậy, theo Hiến pháp thì Viện Kiểm sát Nhân dân không có chức năng điều tra. Do đó, việc giao cho Viện Kiểm sát Nhân dân tối cao thực hiện chức năng điều tra là chưa phù hợp với quy định của Hiến pháp.

“Việc đặt một cơ quan điều tra trong một tổ chức tư pháp có tới một nửa số tội danh có chủ thể là người có thẩm quyền tiến hành hoạt động tư pháp thuộc các cơ quan như Tòa án, Viện kiểm sát và thi hành án tư pháp là điều bất hợp lý, đồng thời gây ra sự chồng chéo và tranh chấp về thẩm quyền điều tra đối với đa số tội danh được quy định tại Chương XXIV của Bộ luật Hình sự hiện hành”, - chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách của Việt Nam bình luận với Sputnik.

Bảo đảm đúng tinh thần của Nghị quyết 18-NQ/TW, 27-NQ/TW, quy định của Hiến pháp và nâng cao hiệu quả thực tế

Lý do chính thức đối với đề xuất bỏ Cơ quan điều tra Viện Kiểm sát nhân dân tối cao đã từng được Bộ Công an đệ trình tại dự thảo Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) do Bộ Công an chủ trì soạn thảo dự kiến sẽ trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến vào Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV năm 2025. Theo Hiến pháp Việt Nam 2013 quy định thì Viện Kiểm sát nhân dân thực hành quyền công tố và kiểm sát hoạt động tư pháp. Trong kỳ họp không thường lệ thứ nhất của Quốc hội khóa XVI, Bộ Công an tiếp tục đề xuất đó trong việc sửa đổi Luật Tổ chức điều tra hình sự là không tổ chức Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát Nhân dân mà chuyển thẩm quyền hiện nay của Cơ quan này cho Cơ quan điều tra của Công an nhân dân và Cơ quan điều tra trong Quân đội nhân dân.

“Hiện nay hệ thống Cơ quan điều tra vẫn còn cồng kềnh, chồng chéo, việc tổ chức Cơ quan điều tra ở nhiều bộ, ngành tạo ra nhiều đầu mối trong hệ thống Cơ quan điều tra nên chưa phù hợp với quan điểm chỉ đạo một việc chỉ giao cho một cơ quan chủ trì thực hiện tại Nghị quyết số 18-NQ/TW. Trong khi đó, Cơ quan điều tra của Công an Nhân dân thụ lý điều tra gần 99% tổng số vụ việc, vụ án hằng năm; còn Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân có thẩm quyền đặc thù cùng với hệ thống các cơ quan tư pháp trong Quân đội”, - chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách của Việt Nam nếu đánh giá của mình với Sputnik.

Viện Kiểm sát nhân dân là cơ quan có chức năng thực hành quyền công tố, kiểm sát việc tuân theo pháp luật trong hoạt động tố tụng; theo đó, thực hiện chức năng kiểm sát toàn bộ các hoạt động tố tụng hình sự. Trong tất cả các giai đoạn tố tụng, Viện Kiểm sát Nhân dân đều có thẩm quyền kiểm sát chặt chẽ, hủy bỏ hoặc không phê chuẩn trong trường hợp các lệnh, quyết định tố tụng không có căn cứ và trái pháp luật của cơ quan điều tra; kịp thời phát hiện các sai sót, vi phạm pháp luật của các chủ thể tiến hành tố tụng, từ đó kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý theo quy định.

“Hiện nay, Cơ quan điều tra của Công an Nhân dân, Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân đang được tổ chức thống nhất, chặt chẽ từ trung ương đến địa phương với đầy đủ các điều kiện bảo đảm để đáp ứng hiệu lực, hiệu quả của công tác điều tra hình sự như: việc áp dụng đồng bộ với các biện pháp nghiệp vụ trinh sát, hệ thống các cơ quan hỗ trợ tư pháp, cơ sở giam giữ. Trong khi đó, Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát Nhân dân chỉ tổ chức ở một cấp (cấp trung ương) và không có các điều kiện bảo đảm cần thiết của cơ quan điều tra hoàn chỉnh như trong Công an Nhân dân và Quân đội Nhân dân”, - chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách của Việt Nam nhấn mạnh, trả lời phỏng vấn của Sputnik.

Do đó, việc không tổ chức Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát Nhân dân mà chuyển thẩm quyền hiện nay của cơ quan này cho Cơ quan điều tra của Công an Nhân dân và Cơ quan điều tra trong Quân đội Nhân dân vừa bảo đảm đúng theo tinh thần chỉ đạo của Đảng tại Nghị quyết số 18-NQ/TW, Nghị quyết số 27-NQ/TW, quy định của Hiến pháp và nâng cao hiệu lực, hiệu quả trên thực tế.

“Việc không tổ chức Cơ quan điều tra của Viện Kiểm sát Nhân dân còn tạo hành lang pháp lý rành mạch để phân định rõ chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan trong điều tra, truy tố, xét xử; bảo đảm sự thống nhất, có sự phân công, phối hợp, kiểm soát giữa các cơ quan trong việc thực hiện các hoạt động tố tụng hình sự”, - chuyên gia Nguyễn Hồng Long, nhà nghiên cứu chính sách của Việt Nam bình luận.

Hoàng Hoa