Trung tâm nhiệt đới Việt - Nga cung cấp cơ hội cho giới khoa học Nga nghiên cứu tại vùng nhiệt đới

© Sputnik / Taras Ivanov

Sau khi Việt Nam và Liên Xô ký kết Hiệp định liên chính phủ vào ngày 07/03/1987 về việc hợp tác xây dựng công trình đặc biệt, tạo cơ sở pháp lý để thành lập Trung tâm Nhiệt đới Việt – Xô, các nhà khoa học Nga lần đầu tiên trong lịch sử có cơ hội tiến hành nghiên cứu quanh năm ở vùng nhiệt đới.

Dĩ nhiên, các nhà khoa học Liên Xô và Nga đã từng đến vùng nhiệt đới trước đây – đến Cuba, miền nam Trung Quốc, và thậm chí cả Việt Nam – nhưng chỉ trong thời gian rất ngắn và với số lượng thành viên rất hạn chế. Các nhà khoa học Liên Xô bắt đầu hoạt động tại Việt Nam từ những năm 1950, ngay sau khi ký kết Hiệp định Geneva. Trong những năm đó, một nhóm các nhà ký sinh trùng học từ Matxcơva đã tiến hành nghiên cứu cùng với các đồng nghiệp Việt Nam. Công trình nghiên cứu của họ đã giúp giảm đáng kể tỷ lệ mắc các bệnh nguy hiểm do ve truyền. Và các công trình nghiên cứu của các nhà địa lý Liên Xô tại Việt Nam trong thời gian đó đã cho ra đời một số sách tham khảo chứa thông tin chi tiết về môi trường tự nhiên địa phương. Tuy nhiên, cuộc xâm lược của Mỹ đã làm gián đoạn công việc của họ tại quốc gia phải gánh chịu lượng bom đạn khổng lồ trong một thời gian dài.

Ngay sau khi Việt Nam thống nhất đất nước, các nhà khoa học Liên Xô và Việt Nam bắt đầu tích cực hợp tác nghiên cứu đa dạng sinh học của Việt Nam. Năm 1979, họ đã khởi động dự án nghiên cứu chung về hệ động thực vật, bao gồm cả nghiên cứu và thám hiểm cao nguyên Tây Nguyên. Dựa trên kết quả nghiên cứu này, hai tuyển tập bài báo khoa học chuyên ngành đã được xuất bản tại Matxcơva vào năm 1982 và 1983, cùng với các tài liệu về tác động sinh thái và môi trường của việc Mỹ sử dụng thuốc diệt cỏ tràn lan và về các vấn đề phục hồi hệ sinh thái bị tàn phá. Chủ đề này đã trở thành một trong những nguyên tắc cơ bản trong việc phát triển ý tưởng thành lập Trung tâm Nhiệt đới chung tại Việt Nam.

Ngay từ những ngày đầu, các lĩnh vực hoạt động chính của Trung tâm Nhiệt đới là nghiên cứu sinh học và sinh thái học vùng nhiệt đới, nghiên cứu và tìm kiếm các giải pháp nâng cao khả năng chống chịu của thiết bị và vật liệu trong điều kiện khí hậu nhiệt đới, bao gồm cả vật liệu quân sự, và phát triển các biện pháp bảo vệ chúng khỏi sự ăn mòn và hư hại sinh học, cũng như dự đoán hậu quả tác động của chất độc hóa học sau chiến tranh của Mỹ, nghiên cứu các bệnh truyền nhiễm nhiệt đới đặc biệt nguy hiểm.

Ở giai đoạn đầu tiên khi Trung tâm Nhiệt đới mới thành lập, một số chuyên gia Nga đã đặt câu hỏi liệu khoa học Nga có thực sự cần nghiên cứu các hệ sinh thái nhiệt đới nằm cách xa hàng nghìn km hay không. Tuy nhiên, theo thời gian, mọi người đã hiểu rằng nhân loại cùng chung một hành tinh, và các quá trình như phá hủy rừng nhiệt đới ở các quốc gia xích đạo ảnh hưởng trực tiếp đến khí hậu và môi trường trên toàn thế giới.

Hệ sinh thái nhiệt đới đóng vai trò nền tảng cho sự sống trên Trái Đất, đóng góp lớn vào chu trình carbon toàn cầu, điều hòa khí hậu và lưu giữ hơn một nửa số loài sinh vật trên cạn của hành tinh. Trước khi Trung tâm Nhiệt đới được thành lập, ngành khoa học sinh học Nga thiếu khả năng nghiên cứu toàn diện và có hệ thống vấn đề này. Trong khi đó, Hoa Kỳ và nhiều quốc gia châu Âu đã thường xuyên tiến hành nghiên cứu ở vùng nhiệt đới.

Ngay sau khi thành lập, Trung tâm Nhiệt đới đã trở thành một tổ chức độc đáo trong thực tiễn khoa học và công nghệ quốc tế. Vào thời điểm đó, tất cả các tổ chức nghiên cứu vùng nhiệt đới của phương Tây đều được cấu trúc theo kiểu "thực dân". Nghĩa là, các nhà khoa học hàng đầu phương Tây đã đến vùng nhiệt đới trong thời gian ngắn để thu thập dữ liệu rồi trở về nước để viết báo cáo kết quả nghiên cứu. Tuy nhiên, Trung tâm Nhiệt đới trở thành một tổ chức hoạt động quanh năm, và tất cả các nghiên cứu được tiến hành trên cơ sở bình đẳng, các nhà khoa học Nga chủ yếu đến để làm việc lâu dài. Trung tâm Nhiệt đới tự hào với cơ sở hạ tầng phát triển tốt: các tòa nhà và công trình riêng, phòng thí nghiệm thực nghiệm, trạm thử nghiệm khí hậu trên đất liền và trên biển, và các trạm nghiên cứu môi trường ở miền Bắc và miền Nam Việt Nam.

Trong cuộc phỏng vấn với Sputnik Vietnam, ông Andrey Kuznetsov, Tổng Giám đốc phía Nga tại Trung tâm Nhiệt đới Việt – Nga, nhấn mạnh: "Toàn bộ lịch sử của Trung tâm là minh chứng sống động cho quan hệ hữu nghị song phương. Ở giai đoạn hợp tác hiện tại giữa hai nước, Trung tâm Nhiệt đới tiếp tục hoạt động ở một cấp độ mới, cao hơn, phù hợp với những nhiệm vụ mới mang tầm quan trọng quốc gia".

Alexei Syunnerberg