Ra sức phá hoại WTO, Mỹ muốn viết lại luật chơi thương mại quốc tế mới

© Sputnik / Alexey Vitvitsky

Ngày 7/7, Việt Nam và gần 60 đối tác thương mại tham gia phiên điều trần công khai của Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) trong khuôn khổ cuộc điều tra Mục 301 (Section 301) của Mỹ. Các chuyên gia đánh giá, đây là sự kiện quan trọng gây ảnh hưởng tới hoạt động xuất khẩu của nhiều ngành và dòng vốn vào khu công nghiệp của Việt Nam. Nó cũng thu hút sự chú ý đặc biệt của cộng đồng doanh nghiệp bởi vì Hoa Kỳ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam với kim ngạch hơn 153 tỷ USD.

Nhân sự kiện này, Sputnik đã có cuộc phỏng vấn một số chuyên gia Việt Nam về việc Hoa Kỳ đã vi phạm những nguyên tắc thương mại đa phương như thế nào và tại sao Tổ chức Thương mại Thế giới lại chưa ra một đánh giá nào về mặt pháp lý?

Hành động “côn đồ kinh tế” của Mỹ

Sputnik: Khác với các cuộc điều tra về gỗ trước đây, đợt điều tra Mục 301 lần này tập trung vào hai nội dung chính. Thứ nhất là việc thực thi quyền sở hữu trí tuệ, đặc biệt đối với bản quyền trực tuyến, phần mềm và hàng giả. Thứ hai là công tác quản lý lao động cưỡng bức trong chuỗi cung ứng hàng hóa xuất khẩu sang Mỹ.

Trước đó, ngày 29/5/2026, Cơ quan Đại diện Thương mại Mỹ (USTR) chính thức khởi xướng điều tra sau khi đưa Việt Nam vào danh sách "Quốc gia nước ngoài ưu tiên" trong Báo cáo Đặc biệt 301. Theo phía Mỹ, Việt Nam cần tăng cường hơn nữa các biện pháp thực thi nhằm ngăn chặn vi phạm sở hữu trí tuệ cũng như bảo đảm tính minh bạch của chuỗi cung ứng.

Về phía Việt Nam, Việt Nam khẳng định việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ là chủ trương nhất quán nhằm xây dựng môi trường kinh doanh minh bạch. Việt Nam cũng bày tỏ sẵn sàng đối thoại trên tinh thần Đối tác Chiến lược Toàn diện để phía Mỹ có đánh giá khách quan và toàn diện hơn.

Phiên điều trần là cơ hội để doanh nghiệp Việt Nam chứng minh những nỗ lực trong việc tuân thủ quy định về sở hữu trí tuệ và làm sạch chuỗi cung ứng. Nhưng nó cũng cho thấy Mỹ vi phạm những nguyên tắc thương mại đa phương như thế nào, khi ép các quốc gia khác tuân theo những quy định nội bộ của nước Mỹ?

Nhà phân tích Nguyễn Minh Tâm, nguyên Giám đốc Trung tâm thông tin và khoa giáo, BCA:

Việc Mỹ sử dụng các đạo luật trong nước (như Đạo luật Thương mại – Section 301) để đơn phương áp đặt chế tài hoặc thuế quan lên hàng chục quốc gia thường xuyên bị cáo buộc là vi phạm nghiêm trọng các cam kết quốc tế. Trên thực tế:

Thứ nhất, theo nguyên tắc Tối huệ quốc (MFN) của WTO, các quốc gia thành viên không được phân biệt đối xử giữa các đối tác thương mại. Tuy nhiên, các biện pháp trừng phạt của Mỹ thường bỏ qua hệ thống giải quyết tranh chấp đa phương và các quy tắc đối xử quốc gia dẫn đến việc nhiều lần bị WTO phán quyết là trái với quy định quốc tế, trong đó có các vụ áp thuế với Việt Nam.

Thứ hai, Washington từng tiến hành các cuộc điều tra nhắm vào hàng chục quốc gia, yêu cầu họ phải áp dụng các tiêu chuẩn và luật pháp của Mỹ (ví dụ như các yêu cầu về cấm nhập khẩu hàng hóa liên quan đến lao động cưỡng bức) vào chuỗi cung ứng của mình. Các đối tác thương mại, bao gồm cả Liên minh châu Âu (EU), xem đây là hành vi can thiệp và vi phạm nguyên tắc đồng thuận toàn cầu.

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hồng Long, chuyên gia quan hệ kinh tế quốc tế:

Chính phủ Mỹ đã đem người tiêu dùng Mỹ ra làm “con tin” khi ép buộc các quốc gia khác phải tuân theo những quy định có tính nội bộ của Mỹ; đặc biệt là về vấn đề thuế quan. Rất nhiều người cho rằng Mỹ tăng thuế nhập khẩu hàng hóa sẽ giúp bảo vệ nền sản xuất nội địa, ít nhất là đối với hàng hóa tiêu dùng. Tuy nhiên, đây là một cách tính rất sai lầm.

Khi tăng thuế hàng hóa nhập khẩu thì các công ty Mỹ nhập khẩu các hàng hóa đó sẽ tăng giá tương ứng để bù đắp thiệt hại do phải nộp thêm tiền thuế. Và đến đây thì “con dao hai lưỡi” xuất hiện.

Người tiêu dùng ở Mỹ sẽ phải trả một mức giá cao hơn trước cho những hàng hóa mà họ mua để dùng. Xin nhớ cho là mua để dùng chứ không phải để bán. Và rốt cuộc thì chính người dân Mỹ phải trả cái giá cao hơn đối với những thứ mà mình mua để dùng. Còn các công ty nhập khẩu thì chẳng hề hấn gì; bởi họ có quyền tăng giá bán đầu ra khi chi phí đầu vào tăng lên do thuế má.

Mục đích tăng thuế đối với hàng hóa nhập khẩu của Donald Trump là để kéo đầu tư trở lại nước Mỹ. Tuy nhiên, với chính sách áp thuế của Nhà Trắng thì chắc chắn sẽ có rất nhiều doanh nghiệp “dứt áo ra đi”. Họ thà đầu tư vào một doanh nghiệp tuy không khổng lồ, không lớn nhưng có thể tạm thời làm đối thủ yên tâm về mức lợi nhuận ổn định cũng như không có những biến động xã hội nghiêm trọng.

Tuy nhiên, đối với Donald Trump và một số “ông chủ” của phe “Con voi” thì sự đánh giá tình hình để vạch ra chiến lược lại hoàn toàn khác.

Trước hết là “ngón đòn thuế quan” tuy vận hành dưới góc độ kinh tế nhưng thục chất là sức ép chính trị lên đối thủ; buộc họ phải đứng trước lựa chọn. Một là thỏa hiệp với Mỹ về các điều kiện chính trị, trong đó có việc “bảo đảm sự tồn tại” của các nhóm xã hội chống đối lại đối thủ dưới chiêu bài tự do ngôn luận, tự do nhân quyền vô giới hạn… Hai là chịu thiệt thòi khi bị áp dụng mức thuế cao vô lý.

Tất nhiên là chỉ có những quốc gia có thặng dư thương mại cao đối với Mỹ chịu ảnh hưởng mạnh của đòn thuế. Còn những quốc gia có thị trường rộng mở toàn cầu như Việt Nam thì tuy hứng chịu thiệt hại nhưng vẫn có thị trường thay thế cho thị trường Mỹ, mặc dù Mỹ là thị trường xuất khẩu lớn nhất của Việt Nam.

Và rốt cuộc là người chịu thiệt cuối cùng lại chính là người dân Mỹ khi họ chính là người “cuối đoàn tàu” trong chuỗi logistic. Điều này sẽ tích tụ dần dần các phản ứng và cuối cùng, tạo ra làn sóng chống đối trong chính xã hội Mỹ.

Và không phải người dân Mỹ bình thường phải chịu trận đâu. Các doanh nghiệp công nghệ cao còn hứng chịu thiệt hại lớn hơn gấp nhiều lần trước “ngón đòn thuế” do Nhà Trắng đưa ra. Và hiệu ứng “bumeran” là điều chắc chắn sẽ diễn ra khi người Mỹ vi phạm các nguyên tắc tự do thương mại của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO). Vấn đề nằm ở sức chống chịu của các nền quốc gia đối với hành động “côn đồ kinh tế” của người Mỹ.

Các quy tắc của WTO thực chất mang tính khuyến cáo nhiều hơn là ràng buộc pháp lý

Sputnik: Vì sao Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) cho tới bây giờ vẫn chưa đưa ra đánh giá nào về mặt pháp lý đối với những vi phạm của Mỹ liên quan tới những nguyên tắc thương mại đa phương?

Nhà nghiên cứu Nguyễn Hồng Long, chuyên gia quan hệ kinh tế quốc tế:

Các quy tắc của WTO thực chất là các khuyến cáo nhiều hơn là ràng buộc pháp lý. Vì vậy, nó khó có thể phát huy tác dụng khi một trong các bên vi phạm các quy tắc đó trong vấn đề “bảo hộ mậu dịch” mà người Mỹ là điển hình!

Nhà phân tích Nguyễn Minh Tâm, nguyên Giám đốc Trung tâm thông tin và khoa giáo, BCA:

Từ lịch sử của WTO, chúng ta thấy tiền thân của WTO là “Hiệp ước chung về thuế quan và mậu dịch” (GATT) được Mỹ khởi xướng và ký kết năm 1947 ngay sau khi Bretton Woods năm 1944 có hiệu lực. Theo đó, Hội nghị Bretton Woods vào năm 1944 đã đề xuất thành lập Tổ chức Thương mại Quốc tế (ITO) nhằm thiết lập các quy tắc và luật lệ cho thương mại giữa các nước. Hiến chương ITO được nhất trí tại Hội nghị của Liên Hợp Quốc về Thương mại và Việc làm tại La Habana tháng 3 năm 1948. Tuy nhiên, Thượng nghị viện Mỹ đã không phê chuẩn hiến chương này. Một số nhà sử học cho rằng sự thất bại đó bắt nguồn từ việc giới doanh nghiệp Mỹ lo ngại rằng Tổ chức Thương mại Quốc tế có thể được sử dụng để kiểm soát chứ không phải đem lại tự do hoạt động cho các doanh nghiệp lớn của Mỹ.

ITO chết yểu, nhưng hiệp định mà ITO dựa vào đó để điều chỉnh thương mại quốc tế vẫn tồn tại là Hiệp định chung về Thuế quan và mậu dịch (GATT). GATT đóng vai trò là khung pháp lý chủ yếu của hệ thống thương mại đa phương trong suốt gần 50 năm sau đó. Các nước tham gia GATT đã tiến hành 8 vòng đàm phán, ký kết thêm nhiều thỏa ước thương mại mới. Vòng đám phán thứ tám, Vòng đàm phán Uruguay, kết thúc vào năm 1994 với sự thành lập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) thay thế cho GATT.

Các nguyên tắc và các hiệp định của GATT được WTO kế thừa, quản lý, và mở rộng. Không giống như GATT chỉ có tính chất của một hiệp ước, WTO là một tổ chức, có cơ cấu tổ chức hoạt động cụ thể. WTO chính thức được thành lập vào ngày 1/1/1995.

Với các quy định tự do thương mại cởi mở và được ra đời năm 1995, khi khối XHCN Đông Âu và Liên Xô sụp đổ, WTO đã đem lại lợi nhuận khổng lồ cho người Mỹ khi họ coi đầu tư ra nước ngoài, nơi có các nguồn nguyên liệu, nhiên liệu phong phú và sức lao động rẻ mạt dồi dào là nguồn thu đặc biệt lớn khi người Mỹ nắm trong tay các công nghệ cơ bản và công nghệ lõi. Tất nhiên là Nhật Bản và các quốc gia EU cũng không chịu kém. Tuy nhiên, chỉ 30 năm sau, tình hình đã đảo ngược.

Không chỉ học được công nghệ cơ bản và công nghệ lõi, các quốc gia có tiềm năng như Nga, Brazil, Ấn Độ, EU và đặc biệt là Trung Quốc đã học được cách “giải mã” những công nghệ lõi đó. Và không chỉ giải mã, họ còn phát triển những công nghệ đó lên một bước nhảy vọt quan trọng, biến “tự động hóa” thành “trí tuệ hóa”.

Và như tất cả các “đế chế” thích “đu đưa dưới gọn đèn chùm”, người Mỹ phải trả giá cho điều mà người đời vẫn gọi là “bóc lột sức lao động trí tuệ”, một hình thái phát triển bậc cao của chủ nghĩa thực dân mới.

Chỉ đến khi nhận thức ra rằng mình đã trở thành “kẻ dẫn đầu” nhưng lại “đến sau” trong “cuộc đua giữa rùa và thỏ”, người Mỹ chỉ có thể có một biện pháp cuối cùng và duy nhất để cứu vãn vị thế suy giảm của họ. Đó là “viết lại luật chơi”; tức là viết lại một WTO mới.

Mỹ ra sức phá hoại WTO để viết lại một luật chơi thương mại quốc tế mới

Sputnik: Có nghĩa là Hoa Kỳ đang có âm mưu phá hoại WTO và muốn viết lại một WTO mới?

Nhà phân tích Nguyễn Minh Tâm, nguyên Giám đốc Trung tâm thông tin và khoa giáo, BCA:

Đúng vậy!

Tuy nhiên, điều này không phải là chuyện dễ dàng khi tổng GDP của BRICS đã vượt qua tổng GDP của G7. Kể cả khi G20 “nhận vơ” GDP của một số thành viên BRICS vào “giỏ GDP” của mình thì sự thật vẫn không vì thế mà thay đổi. Đó chính là lý do mà người Mỹ “vùng vẫy”.
Trên thực tế thì người Mỹ có không nhiều công cụ để điều tiết sao cho có lợi cho họ. Biện pháp tăng lãi suất đồng USD có thể giải quyết phần nào cán cân thâm hụt thương mại nhưng lại làm tăng lãi suất. Và điều đó không chỉ làm làm thâm hụt thu nhập của công dân Mỹ mà còn làm giảm sức hấp dẫn đối với các nhà đầu tư, cho dù họ có “yêu nước Mỹ vô bờ bến”.

Biện pháp tăng thuế còn để lại hậu quả tồi tệ hơn. Đối với hàng tiêu dùng thiết yếu thì công dân Mỹ phải trả giá gấp 1,5 đến 3 lần hoặc cao hơn. Còn đối với hàng hóa cao cấp thì các công ty công nghệ nội địa Mỹ sẽ lên tiếng bởi họ thiếu nguyên liệu chiến lược để làm ra các sản phẩm chiến lược như chip điện tử và các sản phẩm điện tử cao cấp khác. Đó là chưa kể đến các sản phẩm công nghiệp thông thường nhập khẩu vào Mỹ như thép, nhôm, vật liệu xây dựng v.v… mà nền sản xuất công nghiệp Mỹ hiện tại chưa thể đáp ứng.

Tất cả những điều đó cho thấy chính Mỹ có động cơ chủ đích khi đang ra sức phá hoại WTO để viết lại một luật chơi thương mại quốc tế mới sao cho có lợi cho Mỹ.

Sputnik: Xin chân thành cảm ơn các ông đã trả lời phỏng vấn cho Sputnik.

Hoàng Hoa