Họ đã đến Liên Xô, nhưng sinh sống ở nước Nga thời hậu Xô Viết

© Ảnh

Hiệp định này được gọi tắt là "Hợp tác lao động" đã được ký kết tại Matxcơva vào mùa xuân năm 1981 với thời hạn 10 năm. Trong thập kỷ đó, đã có khoảng 100 –120 nghìn thanh niên Việt Nam đến Liên bang Xô viết. Các nhóm công nhân Việt Nam đợt chót đã đến ngay trước khi Liên Xô sụp đổ. Đó là thời kỳ của những thay đổi căn bản về chính trị - xã hội và kinh tế ở các nước Cộng hòa Xô-viết cũ, và trước hết là ở Nga. Những thay đổi này đã tác động như thế nào đến người lao động Việt Nam tại Nga?

Số lượng cụ thể công dân Việt Nam hiện diện tại Nga vào thời điểm đó vẫn chưa được phía Nga và phía Việt Nam xác định. Theo các báo cáo không chính thức từ nhiều nguồn khác nhau, con số này nằm trong khoảng từ bốn mươi đến tám mươi nghìn người, chủ yếu là những người đến theo Hiệp định hợp tác lao động. Hiệp định này khi đó không còn hiệu lực, và toàn bộ trách nhiệm về việc tiếp tục làm việc và hồi hương của người lao động Việt Nam tại Nga được chuyển giao cho các doanh nghiệp nơi họ làm việc.

Tuy nhiên, những doanh nghiệp này, nếu không bị đóng cửa, cũng chỉ đủ sống qua ngày – đầu những năm 1990 là thời kỳ khủng hoảng kinh tế nghiêm trọng tại Nga. Không đủ tiền để trả lương cho công nhân Nga, chứ chưa nói đến chi phí khổng lồ để đưa hàng chục nghìn người Việt Nam về nước. Hầu hết trong số họ, trừ một vài trường hợp ngoại lệ tự thu xếp hồi hương, đều ở lại Nga. Có người muốn ở lại, có người thì không. Nhưng tất cả đều rơi vào cùng một hoàn cảnh: để sống tử tế ở Nga và cuối cùng trở về nhà, họ phải kiếm sống.

Câu hỏi cấp bách là: làm thế nào? Không có nơi nào để áp dụng những kỹ năng nghề nghiệp mà họ đã nắm vững được. Trong khi đó, nước Nga đang phải đối mặt với tình trạng khan hiếm hàng hóa. Hầu hết các mặt hàng cơ bản đều thiếu hụt, đặc biệt là các nhu yếu phẩm hàng ngày, quần áo và giày dép. Trong điều kiện đó, người Việt Nam đã chuyển hướng sang buôn bán những mặt hàng thường được sản xuất trong các xưởng nhỏ do chính người Việt Nam lập ra.

Hoạt động thương mại phát triển mạnh nhất ở các thành phố lớn. Trong cuộc phỏng vấn với Đài Tiếng nói nước Nga (tiền thân của Sputnik ngày nay), những người Việt Nam đã ghi nhận, khoảng một nửa số người Việt tập trung ở Matxcơva. Ban đầu, họ tham gia buôn bán lẻ và bán hàng rong trên đường phố. Và, theo truyền thống, họ thích sống tập thể, thuê những ký túc xá cũ, giá rẻ. Đặc biệt là sống tập thể giúp bảo vệ an toàn. Chẳng bao lâu sau, họ đã nhận ra rằng những ký túc xá này cũng có thể được sử dụng để buôn bán trong điều kiện an toàn hơn nhiều so với trên đường phố. Do đó, một từ mới xuất hiện trong tiếng Việt: từ "ốp" thực chất bắt nguồn từ từ obshchezhitiye (ký túc xá) trong tiếng Nga.

Các "ốp" này được tạo ra bởi những người Việt Nam năng động nhất, thường là trong sự hợp tác với những người Nga cũng năng động. Ví dụ, người đồng sáng lập một trong những "ốp" đầu tiên ở Matxcơva trong ký túc xá của sinh viên cao học tại Viện Hàn lâm Khoa học, là doanh nhân trẻ Kirsan Ilyumzhinov. Sau này, ông đã đứng đầu Cộng hòa Kalmykia thuộc Liên bang Nga trong giai đoạn từ năm 1993 đến năm 2010 và giữ chức Chủ tịch Liên đoàn Cờ vua Quốc tế (FIDE) trong hơn 20 năm.

Đầu những năm 1990, các "ốp" đã mọc lên như nấm ở Matxcơva. "Dom Năm / Nhà 5", "Búa Liềm", "Thủy Lợi" và "Dom Năm Mới" chỉ là một vài ví dụ. Tuy nhiên, khi tình hình ở Nga trở nên ổn định hơn, sự tồn tại của các "ốp" bắt đầu vấp phải sự chỉ trích ngày càng tăng từ các cơ quan thuế, nhập cư, vệ sinh và cứu hỏa. Đến giữa những năm 1990, các "ốp" đã nhường chỗ cho những trung tâm thương mại và khu phức hợp lớn của người Việt tại thị trường tiêu dùng Matxcơva và một số thành phố lớn tại Nga. Tại thủ đô Matxcơva, "Salut", "KT", "Tôgi", "Sông Hồng", "Lion" và "An Đông" nhanh chóng trở nên phổ biến. Ngay cả trong thập kỷ đầu tiên của thế kỷ này, các trung tâm này đã cung cấp những mặt hàng giá cả phải chăng, chất lượng khá tốt cho nhiều người dân Matxcơva thuộc tầng lớp trung lưu và du khách đến thủ đô.

Các trung tâm này không chỉ giới hạn ở hoạt động thương mại, mà còn gây quỹ để ủng hộ nạn nhân thiên tai tại Việt Nam, hỗ trợ từ thiện cho người dân Matxcơva thu nhập thấp sống gần đó, hỗ trợ các trường học và nhà trẻ địa phương. Việc tổ chức các cuộc gặp gỡ thường niên với cựu chiến binh Nga tham gia chiến tranh Việt Nam và các sự kiện hữu nghị Việt Nam - Nga đã trở thành một nét văn hóa đẹp và hoạt động không thể thiếu tại các trung tâm thương mại Việt Nam. Với sự hỗ trợ tài chính của các trung tâm thương mại, một số hội nghề nghiệp của cộng đồng người Việt đã được thành lập tại Matxcơva, điều này sẽ được thảo luận trong phần tiếp theo. Còn các trung tâm thương mại này vẫn đang hoạt động trong thập niên thứ hai của thế kỷ này, sau khi luật nhập cư mới và các quy định thương mại mới có hiệu lực ở Nga. Nhờ những trung tâm này, nhiều công dân Việt Nam "mắc kẹt" tại Nga sau sự sụp đổ của Liên Xô đã tìm được nguồn tài chính trở về nước.

Alexei Syunnerberg