Cú sốc Trung Đông: Philippines ban bố khẩn cấp, dân Thái xếp hàng, Việt Nam khác biệt

Trong khi Philippines phải ban bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, người dân Thái Lan xếp hàng xuyên đêm tại các trạm xăng, Malaysia lâm vào thế khó, Myanmar chịu mức tăng giá nhiên liệu vượt 55%, Việt Nam vẫn duy trì được sự ổn định tương đối, theo Bộ Công Thương.

© Ảnh : Petrovietnam.

Việt Nam giữ vững phòng tuyến xăng dầu

Việt Nam đang dần trở thành một trong số ít điểm sáng hiếm hoi tại Đông Nam Á trong bối cảnh cuộc khủng hoảng năng lượng được đánh giá là nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ.

Theo Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương), căng thẳng địa chính trị tại Trung Đông từ đầu năm 2026 đã kích hoạt “cơn địa chấn” trên thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu thô vượt mốc 100 USD/thùng, còn giá dầu diesel toàn cầu tăng lên khoảng 238 USD/thùng vào cuối tháng 3, cao gấp hơn 2,5 lần so với mức 92-95 USD/thùng trước khi xung đột xảy ra.

Tác động từ cú sốc này lan sang các nền kinh tế nhập khẩu dầu ở Đông Nam Á với mức độ khác nhau, phụ thuộc chủ yếu vào năng lực điều hành và chính sách bình ổn giá của từng quốc gia.

Theo số liệu của seasia.stats ngày 29/3/2026, Philippines ghi nhận mức tăng giá mạnh nhất khu vực với xăng tăng 54,2% và diesel tăng 81,6%. Myanmar cũng chứng kiến xăng tăng 55,4% và diesel tăng 76,9%. Campuchia không nằm ngoài xu hướng này với mức tăng lần lượt là 52,8% và 78,7%.

Philippines trở thành trường hợp điển hình – bài học đắt giá nhất về tác động tiêu cực khi hoàn toàn để giá nhiên liệu vận hành theo cơ chế thị trường. Không có hệ thống trợ giá quy mô lớn, giá xăng dầu tại đây đã tăng hơn gấp đôi. Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. buộc phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia. Dự báo tăng trưởng GDP năm 2026 bị hạ từ 5,2% xuống còn 4,5%, trong khi lạm phát tăng cao, đồng peso chịu áp lực mất giá và chi phí sinh hoạt đè nặng lên người dân.

Tại Thái Lan, Quỹ Nhiên liệu không đủ sức chống đỡ trước áp lực giá tăng nhanh. Ngày 26/3/2026, giá xăng tăng 14-22% và diesel tăng 18% chỉ trong một đêm, khiến người dân đổ xô đi mua nhiên liệu. Đến đầu tháng 4, giá diesel tiếp tục tăng, buộc Chính phủ phải áp dụng các biện pháp khẩn cấp như làm việc từ xa, hạn chế đi lại và cấm xuất khẩu xăng dầu.

Malaysia lâm vào thế khó hơn cả khi vừa muốn cải cách trợ giá, vừa phải đối mặt với biến động giá toàn cầu. Từ 1/4/2026, hạn mức xăng trợ giá bị cắt giảm, giá diesel tăng lên 5,52 RM/lít. Dù ngân sách tiết kiệm được khoảng 5 tỷ RM mỗi năm, chi phí lại chuyển sang người dân và doanh nghiệp.

Indonesia lựa chọn hướng đi khác khi giữ nguyên giá và để ngân sách nhà nước gánh toàn bộ chi phí. Cách làm này giúp ổn định thị trường trong ngắn hạn nhưng tiềm ẩn rủi ro tài khóa lớn, bởi ngân sách được xây dựng trên giả định giá dầu 70 USD/thùng, thấp hơn nhiều so với thực tế.

Ở tình thế đó Việt Nam triển khai chiến lược bình ổn đa tầng với sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan.

“Trong bối cảnh khu vực và thế giới biến động mạnh, Việt Nam đã triển khai một chiến lược bình ổn đa tầng, linh hoạt, thể hiện rõ vai trò lãnh đạo xuyên suốt của Đảng, Chính phủ, sự nỗ lực của Bộ Công Thương và các bộ ngành trong bảo đảm an ninh năng lượng”, Cục Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước nhấn mạnh.

Ngay từ trước khi khủng hoảng bùng phát, Nghị quyết 70-NQ/TW (3/9/2025) đã xác định bảo đảm an ninh năng lượng là nền tảng quan trọng. Khi tình hình trở nên phức tạp, Kết luận 14-KL/TW (20/3/2026) tiếp tục nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm nguồn cung trong mọi tình huống.

Chính phủ ban hành hàng loạt chính sách như Nghị quyết 36/NQ-CP (6/3/2026) cho phép Petrovietnam linh hoạt hơn trong hoạt động kinh doanh, và Nghị quyết 55/NQ-CP (19/3/2026) hoàn thiện cơ chế điều hành giá theo thị trường. Công điện 22/CĐ-TTg yêu cầu không để đứt gãy nguồn cung, trong khi Quyết định 385/QĐ-TTg thành lập tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng.

Bộ Công Thương triển khai đồng bộ các biện pháp điều hành, từ yêu cầu bảo đảm nguồn cung, duy trì hệ thống phân phối, đến giám sát thị trường 24/7. Các doanh nghiệp đầu mối được yêu cầu thực hiện nghiêm kế hoạch nhập khẩu, đồng thời xây dựng kịch bản ứng phó và duy trì công suất vận hành cao.

Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được kích hoạt 9 lần trong một tháng với tổng chi khoảng 5.300 tỷ đồng. Lần đầu tiên, ngân sách nhà nước tạm ứng trực tiếp 8.000 tỷ đồng cho quỹ. Cùng với đó là hàng loạt biện pháp tài khóa như giảm thuế nhập khẩu, đưa thuế bảo vệ môi trường và thuế tiêu thụ đặc biệt về 0%, hỗ trợ doanh nghiệp về thuế giá trị gia tăng. Ước tính tổng số thu ngân sách bị giảm khoảng 7.200 tỷ đồng/tháng (khoảng 295 triệu USD), một cái giá mà Chính phủ đánh giá là “cần thiết để bình ổn giá cả và giảm áp lực chi phí.

Nhờ cơ chế điều hành linh hoạt, từ ngày 6/3, giá xăng có thể được điều chỉnh ngay khi biến động vượt 7%, và sau đó rút ngắn còn một ngày nếu biến động trên 15%. Điều này giúp tránh tình trạng dồn tích sốc giá.

Kết quả, đến 26/3, giá xăng E5 RON92 giảm còn 23.326 đồng/lít, thấp hơn 6.788 đồng so với đỉnh ngày 24/3. Nếu không có các biện pháp can thiệp, giá xăng có thể cao hơn thực tế từ 3.000-5.000 đồng/lít/kg. So với các nước trong khu vực, mức tăng giá của Việt Nam thuộc nhóm thấp và đang có xu hướng giảm.

Bài học từ khủng hoảng

Cuộc khủng hoảng năm 2026 cho thấy sự khác biệt rõ rệt giữa các quốc gia. Philippines chịu tác động nặng nề do phụ thuộc hoàn toàn vào thị trường. Thái Lan thất bại vì quỹ bình ổn không đủ nguồn lực. Malaysia rơi vào thế khó khi cải cách trợ giá đúng thời điểm nhạy cảm. Indonesia bảo vệ được người dân nhưng đối mặt rủi ro ngân sách lớn.

Trong khi đó, Việt Nam lựa chọn cách tiếp cận cân bằng giữa ổn định giá, bảo vệ người tiêu dùng và kiểm soát rủi ro tài khóa. Cơ chế tạm ứng ngân sách có hoàn trả trong 12 tháng là điểm nhấn quan trọng, thể hiện kỷ luật tài chính ngay cả trong bối cảnh khẩn cấp.

Các chuyên gia đánh giá cao phản ứng chính sách nhanh và linh hoạt. Theo PGS.TS Ngô Trí Long, việc chủ động điều chỉnh giá, sử dụng Quỹ bình ổn và duy trì nguồn cung đã giúp hạn chế tác động lan tỏa. TS Lê Quốc Phương nhấn mạnh vai trò của việc theo dõi sát thị trường và triển khai đồng bộ các giải pháp. TS Nguyễn Quốc Việt cho rằng các biện pháp điều hành đã góp phần củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp.

Khủng hoảng năng lượng vẫn chưa kết thúc khi thị trường toàn cầu còn nhiều biến động. Eo biển Hormuz vẫn bất ổn. Nhưng trong ít nhất tháng đầu tiên của cơn bão năng lượng lớn nhất khu vực trong thập kỷ này, Việt Nam đã chứng minh công cụ chính sách đủ mạnh, hành động đủ nhanh và có sự phối hợp liên bộ chặt chẽ hoàn toàn có thể bảo vệ được phòng tuyến giá năng lượng cho người dân và nền kinh tế.