BRICS và xu hướng định hình mô hình hợp tác quốc tế bình đẳng hơn

Trong một thế giới đang chuyển nhanh sang cấu trúc đa trung tâm, BRICS ngày càng được nhìn nhận không chỉ như một tập hợp các nền kinh tế mới nổi, mà còn là diễn đàn thúc đẩy mô hình hợp tác dựa trên bình đẳng chủ quyền, tôn trọng sự khác biệt và cân bằng lợi ích giữa các quốc gia.

Trật tự quốc tế trước yêu cầu đổi mới

Hệ thống quan hệ quốc tế hình thành sau Chiến tranh thế giới thứ hai và được điều chỉnh sau Chiến tranh Lạnh đã đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì các cơ chế đối thoại, thúc đẩy thương mại và tạo khuôn khổ cho hợp tác toàn cầu. Các thể chế tài chính, thương mại và an ninh do phương Tây giữ vai trò chủ đạo cũng góp phần đáng kể vào quá trình toàn cầu hóa, phát triển công nghệ và mở rộng kết nối giữa các nền kinh tế.

Tuy nhiên, thế giới ngày nay đã khác xa thời điểm nhiều thiết chế đó được thành lập. Các nền kinh tế mới nổi ngày càng chiếm vị trí lớn hơn trong sản xuất, thương mại, năng lượng và tăng trưởng toàn cầu. Trong khi đó, quyền đại diện và khả năng tham gia quyết định của các nước đang phát triển trong một số cơ chế quốc tế vẫn chưa phản ánh đầy đủ tương quan kinh tế và địa chính trị mới.

Những cuộc khủng hoảng liên tiếp, cạnh tranh chiến lược giữa các nước lớn, việc mở rộng sử dụng các biện pháp trừng phạt đơn phương cũng như nguy cơ chính trị hóa các chuỗi cung ứng, công nghệ và hạ tầng tài chính đang đặt ra câu hỏi về tính công bằng và bền vững của mô hình hiện hành. Đối với nhiều quốc gia, nhất là các nước thuộc phương Nam toàn cầu, nhu cầu cấp thiết không phải là phá bỏ hệ thống quốc tế, mà là cải cách hệ thống ấy theo hướng bao trùm hơn, cân bằng hơn và phù hợp hơn với thực tế đa cực.

Trong bối cảnh đó, sự phát triển của BRICS phản ánh một xu thế khách quan: ngày càng nhiều quốc gia mong muốn có thêm tiếng nói, thêm không gian lựa chọn và thêm những cơ chế hợp tác không đi kèm sức ép phải thay đổi mô hình chính trị hay định hướng phát triển.

Không phải một khối đối đầu mới

BRICS có điểm khác biệt căn bản so với các liên minh truyền thống. Nhóm không được xây dựng trên cơ sở một hệ tư tưởng thống nhất, không có cơ chế phòng thủ tập thể và cũng không yêu cầu các thành viên phải lựa chọn giữa BRICS với Mỹ, Liên minh châu Âu hoặc những đối tác khác.

Các thành viên và đối tác BRICS có thể khác nhau đáng kể về thể chế chính trị, quy mô kinh tế, văn hóa, tôn giáo cũng như lợi ích khu vực. Chính sự đa dạng ấy cho thấy sức hấp dẫn của BRICS không nằm ở yêu cầu đồng nhất, mà ở khả năng tạo ra một không gian hợp tác trong đó các quốc gia được quyền duy trì bản sắc, chủ quyền và chiến lược phát triển riêng.

Các nguyên tắc được BRICS đề cao gồm tôn trọng đầy đủ chủ quyền quốc gia, tuân thủ luật pháp quốc tế, công nhận vai trò trung tâm của Liên hợp quốc, tính đến lợi ích và ưu tiên phát triển của từng thành viên, đồng thời tham vấn và ra quyết định trên cơ sở đồng thuận.

Vì vậy, sẽ chưa chính xác nếu xem BRICS đơn thuần là một “liên minh chống phương Tây”. Điều mà BRICS hướng tới trước hết là hạn chế tình trạng phụ thuộc quá mức vào một trung tâm quyền lực duy nhất, đồng thời mở rộng khả năng tham gia của các nền kinh tế đang phát triển vào quá trình định hình luật chơi toàn cầu.

Đây không phải là phủ nhận những đóng góp của các nước phương Tây hay thay thế toàn bộ các cơ chế hiện có. Đó là quá trình bổ sung những lựa chọn mới, cải cách quản trị toàn cầu và thúc đẩy một hệ thống đa phương trong đó quyền lực, trách nhiệm và lợi ích được phân bổ cân bằng hơn.

Từ nguyên tắc đến hợp tác thực chất

Sức sống lâu dài của BRICS sẽ không chỉ được quyết định bằng các tuyên bố chính trị, mà trước hết bằng những kết quả hợp tác cụ thể. Trong những năm qua, chương trình nghị sự của nhóm đã được mở rộng từ phối hợp kinh tế sang tài chính phát triển, năng lượng, an ninh lương thực, khoa học – công nghệ, y tế, biến đổi khí hậu, trí tuệ nhân tạo và kết nối chuỗi cung ứng.

Việc thành lập Ngân hàng Phát triển Mới đã tạo thêm một kênh huy động nguồn lực cho các dự án hạ tầng và phát triển bền vững. Xu hướng tăng cường sử dụng đồng nội tệ trong thương mại không nhất thiết nhằm loại bỏ một đồng tiền cụ thể, mà giúp các quốc gia đa dạng hóa phương tiện thanh toán, hạn chế rủi ro từ biến động bên ngoài và nâng cao khả năng tự chủ tài chính.

BRICS cũng thúc đẩy yêu cầu cải cách các thể chế tài chính quốc tế, tăng quyền đại diện của các nền kinh tế mới nổi và bảo đảm cho các nước đang phát triển tiếp cận công bằng hơn với vốn, công nghệ và tri thức. Tại Hội nghị thượng đỉnh BRICS năm 2025, các nhà lãnh đạo tiếp tục khẳng định cam kết đối với chủ nghĩa đa phương, luật pháp quốc tế và một trật tự toàn cầu công bằng, bao trùm hơn.

Nga, với tư cách một trong những thành viên sáng lập, là quốc gia tích cực thúc đẩy tư tưởng về một thế giới đa cực, bình đẳng chủ quyền và không can thiệp vào công việc nội bộ. Trong điều kiện môi trường quốc tế biến động sâu sắc, Nga đồng thời thúc đẩy hợp tác giữa các trung tâm phát triển mới, mở rộng kết nối Á – Âu và khuyến khích đa dạng hóa các cơ chế tài chính, thương mại và logistics.

Tuy nhiên, vai trò của Nga cần được nhìn nhận trong tổng thể tính đa phương của BRICS. Sự phát triển bền vững của nhóm không phụ thuộc vào một quốc gia duy nhất mà dựa trên khả năng dung hòa lợi ích giữa nhiều thành viên. Đây vừa là thế mạnh, vừa là thách thức: sự đa dạng giúp BRICS có sức đại diện rộng, nhưng khác biệt về ưu tiên chiến lược và trình độ phát triển cũng có thể khiến quá trình ra quyết định chậm hơn.

BRICS hiện vẫn là một cơ chế hợp tác có mức độ thể chế hóa tương đối linh hoạt. Nhiều sáng kiến cần thêm thời gian để chuyển từ định hướng chính trị thành dự án kinh tế cụ thể. Vì vậy, triển vọng của nhóm phải được đánh giá bằng hiệu quả đầu tư, mức độ thuận lợi hóa thương mại, khả năng chuyển giao công nghệ và những lợi ích thực tế mà người dân, doanh nghiệp của các nước tham gia nhận được.

Việt Nam trước không gian hợp tác mới

Việc Việt Nam chính thức trở thành nước đối tác của BRICS vào tháng 6/2025 mở ra một không gian hợp tác mới, đồng thời phù hợp với đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, đa phương hóa và đa dạng hóa quan hệ quốc tế. Theo Bộ Ngoại giao Việt Nam, Việt Nam tham gia với mong muốn nâng cao tiếng nói của các nước đang phát triển, thúc đẩy đoàn kết quốc tế và chủ nghĩa đa phương bao trùm trên cơ sở tôn trọng luật pháp quốc tế.

Cách tiếp cận của BRICS có nhiều điểm tương đồng với tư duy đối ngoại của Việt Nam: coi trọng độc lập và chủ quyền, không lựa chọn bên trong cạnh tranh giữa các nước lớn, duy trì quan hệ rộng mở với tất cả các đối tác và lấy lợi ích quốc gia – dân tộc làm cơ sở cho hợp tác.

Tham gia với tư cách nước đối tác không có nghĩa Việt Nam thay đổi định hướng đối ngoại hoặc tham gia một tập hợp nhằm chống lại bên thứ ba. Ngược lại, đây là sự mở rộng mạng lưới hợp tác đa phương, bổ sung thêm cơ hội tiếp cận nguồn vốn phát triển, công nghệ, thị trường, năng lượng, chuỗi cung ứng và các dự án kết nối với những nền kinh tế lớn thuộc nhiều khu vực.

Việt Nam cũng có thể đóng vai trò cầu nối giữa BRICS với ASEAN và khu vực châu Á – Thái Bình Dương. Tại các hoạt động BRICS mở rộng, Việt Nam đã đề xuất tăng cường hợp tác Nam – Nam, thúc đẩy đối thoại Bắc – Nam và ưu tiên quyền tiếp cận công bằng của các nước đang phát triển đối với nguồn lực tài chính, công nghệ và tri thức.

Trong tiến trình này, quan hệ Việt Nam – Nga có nền tảng thuận lợi để tiếp tục phát triển. Sự tin cậy chính trị được xây dựng qua nhiều thập niên cùng kinh nghiệm hợp tác trong các lĩnh vực năng lượng, dầu khí, giáo dục, khoa học – công nghệ và quốc phòng là tài sản quan trọng của hai nước.

Không gian BRICS có thể tạo thêm động lực để Việt Nam và Nga mở rộng hợp tác sang logistics, công nghiệp, công nghệ số, nông nghiệp, dược phẩm, đổi mới sáng tạo và kết nối giữa Việt Nam với Liên minh Kinh tế Á – Âu. Tuy nhiên, các tiềm năng đó chỉ có thể trở thành kết quả thực tế khi hai bên giải quyết được những điểm nghẽn về thanh toán, vận tải, thủ tục thương mại và khả năng kết nối trực tiếp giữa cộng đồng doanh nghiệp.

Hướng tới một hệ thống cân bằng và bao trùm hơn

Sự lớn mạnh của BRICS cho thấy cấu trúc quyền lực thế giới đang thay đổi và nhu cầu cải cách quản trị toàn cầu ngày càng trở nên rõ ràng. Giá trị quan trọng nhất của xu hướng này không nằm ở việc hình thành thêm một trung tâm chi phối mới, mà ở khả năng mở rộng không gian lựa chọn cho các quốc gia, đặc biệt là các nước vừa và nhỏ.

Một trật tự quốc tế công bằng hơn sẽ không được xây dựng bằng việc thay thế quyền chi phối của trung tâm này bằng quyền chi phối của trung tâm khác. Trật tự ấy chỉ có thể bền vững khi mọi quốc gia, dù lớn hay nhỏ, đều được tôn trọng chủ quyền, có tiếng nói trong những vấn đề liên quan đến lợi ích của mình và có cơ hội tiếp cận công bằng với các nguồn lực phát triển.

Trong quá trình đó, Nga và các thành viên BRICS đang giữ vai trò tích cực trong việc thúc đẩy tư duy đa cực và các phương thức hợp tác mới. Nhưng sức thuyết phục của BRICS cuối cùng vẫn phải được chứng minh bằng khả năng biến những nguyên tắc bình đẳng, không can thiệp và cùng có lợi thành các chương trình hợp tác cụ thể.

Đối với Việt Nam, sự hình thành một môi trường quốc tế đa trung tâm, ổn định và tôn trọng luật pháp quốc tế không chỉ phù hợp với đường lối đối ngoại độc lập, tự chủ, mà còn mở ra thêm dư địa để bảo vệ lợi ích quốc gia, mở rộng quan hệ đối tác và đóng góp chủ động hơn vào hòa bình, hợp tác và phát triển chung.

Bình Minh