Bác sĩ Việt nói gì về siêu virus diệt ung thư từ Nga?

Trong những ngày gần đây, cộng đồng y khoa thế giới đang xôn xao trước thông tin các nhà khoa học tại Đại học Tổng hợp Quốc gia Novosibirsk (Nga) đã tạo ra một loại virus biến đổi gene thế hệ mới với khả năng tiêu diệt các khối u ác tính của bệnh nhân ung thư mà hoàn toàn không gây tổn thương đến các tế bào khỏe mạnh.

Thế nhưng, giữa kỳ vọng và thực tế luôn tồn tại một khoảng cách không nhỏ. Liệu cơ chế của “siêu virus” này có thực sự tinh vi đến mức phân biệt chính xác tế bào lành – ác? Những kết quả trong phòng thí nghiệm có đủ cơ sở để chuyển hóa thành liệu pháp điều trị trên người? Và đâu là những rủi ro tiềm ẩn mà người bệnh cần tỉnh táo nhìn nhận?

ThS-BS Nguyễn Hữu Huy, Quản lý đơn vị hóa trị tại Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á: Loại virus biến đổi gene này được thiết kế để nhận diện chính xác sự hiện diện dày đặc đó, giúp các tế bào miễn dịch xác định được đâu là "địch" để tấn công mà không bị nhầm lẫn với các tế bào khỏe mạnh. Ảnh: NVCC.

Để giải mã thực hư về "vũ khí sinh học" đầy tiềm năng này, phóng viên Một Thế Giới đã có cuộc trao đổi với ThS-BS Nguyễn Hữu Huy, Quản lý đơn vị hóa trị tại Trung tâm Ung bướu, Bệnh viện Đa khoa Xuyên Á, người có kinh nghiệm dày dạn trong việc tiếp cận các liệu pháp điều trị ung thư hiện đại.

Làm thế nào virus biến đổi gene tấn công đúng tế bào ác tính, không nhầm tế bào lành tính?

- Thưa bác sĩ, thông tin về loại virus biến đổi gene có khả năng "chỉ điểm" và tiêu diệt chính xác tế bào ung thư đang tạo ra một làn sóng hy vọng rất lớn. Dưới góc độ sinh học phân tử, cơ chế nào cho phép một mầm bệnh vốn có tiếng là nguy hiểm lại có thể phân biệt được đâu là "kẻ thù" và đâu là "người nhà" một cách tinh vi như vậy?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Để hiểu rõ về cơ chế này, chúng ta cần nhìn vào sự khác biệt bản chất giữa bề mặt của một tế bào bình thường và một tế bào ung thư. Trong cơ thể chúng ta, các tế bào bình thường sở hữu những thụ thể hoạt động theo đúng chức năng sinh lý vốn có, nhưng tế bào ung thư thì khác. Đặc trưng lớn nhất của tế bào ác tính là khả năng tăng trưởng vô hạn, thường nhanh gấp 4 đến 5 lần tế bào bình thường. Để duy trì tốc độ này, chúng bắt buộc phải biểu hiện trên bề mặt một mật độ cực cao các thụ thể tăng trưởng, vốn đóng vai trò như những "trạm tiếp nhận nhiên liệu" cho sự phân chia. Trong khi tế bào lành vẫn có thể có các thụ thể này nhưng với tỷ lệ rất thấp, thì tế bào ung thư lại phô trương chúng một cách lộ liễu. Loại virus biến đổi gene này được thiết kế để nhận diện chính xác sự hiện diện dày đặc đó, giúp các tế bào miễn dịch xác định được đâu là "địch" để tấn công mà không bị nhầm lẫn với các tế bào khỏe mạnh.

- Bác sĩ thường nhắc đến hình ảnh "ổ khóa và chìa khóa" khi nói về sự tương tác này. Liệu chúng ta có thể hiểu cụ thể hơn về cách thức virus này "mở cửa" vào tế bào ung thư mà lại bị từ chối bởi tế bào lành không?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Đúng vậy, đây là một ví dụ rất trực quan trong sinh học phân tử. Tế bào ung thư và tế bào lành đều có những thụ thể trên bề mặt, chúng ta hãy coi đó là những "ổ khóa" riêng biệt. Những ổ khóa này hoàn toàn khác nhau về cấu trúc và mã định danh. Khi virus hoặc các tế bào miễn dịch được đưa vào cơ thể, chúng mang theo những "chìa khóa" tương ứng. Chỉ khi chìa khóa của virus khớp hoàn toàn với ổ khóa trên bề mặt tế bào – mà ở đây là các thụ thể đặc trưng của khối u – thì nó mới có thể gắn kết và kích hoạt cơ chế phá hủy tế bào đó. Đối với tế bào lành tính, vì ổ khóa của chúng mang một mã số khác, chiếc chìa khóa mà virus mang theo đơn giản là không thể tra vào được, do đó virus sẽ không thể phát hiện hay xâm nhập để gây hại. Đây chính là nền tảng của khái niệm dấu hiệu kháng nguyên và kháng thể trong điều trị u ác tính.

- Có một điểm rất đáng chú ý trong nghiên cứu này là virus không chỉ phá hủy khối u tại chỗ mà còn giúp hệ miễn dịch "dọn sạch" các ổ di căn. Tại sao việc phá vỡ tế bào lại mang lại hiệu quả vượt trội hơn so với các phương pháp miễn dịch truyền thống khác, thưa bác sĩ?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Đây chính là điểm tối ưu mang tính bước ngoặt. Thông thường, một tế bào được cấu tạo bởi lớp vỏ và phần nhân bên trong. Những thụ thể đặc trưng nhất, những bí mật di truyền quan trọng nhất thường nằm ẩn sâu trong nhân tế bào chứ không chỉ xuất hiện ở lớp vỏ bên ngoài. Khi một tế bào ung thư còn nguyên vẹn, hệ miễn dịch của cơ thể đôi khi bị "mù" trước những dấu hiệu nguy hiểm nằm ẩn sâu trong nhân đó. Tuy nhiên, loại virus biến đổi gene này hoạt động như một kẻ phá hoại có mục đích; nó thấm vào bên trong và làm nổ tung tế bào ung thư. Khi lớp vỏ tế bào bị bể ra, các thành phần bên trong nhân và các mảnh vỡ sẽ tràn ra ngoài, tiếp xúc trực tiếp với môi trường xung quanh. Quá trình này được gọi là tăng sự biểu lộ của tế bào, biến những thông tin vốn bị che giấu trở nên hiển hiện rõ ràng trước mắt các tế bào miễn dịch, từ đó kích hoạt một cuộc tổng tấn công trên toàn cơ thể để tiêu diệt cả những ổ di căn xa nhất.

- Việc sử dụng một loại virus biến đổi gene để xâm nhập và nhân bản trong cơ thể chắc chắn sẽ khiến nhiều người lo ngại về tính an toàn. Liệu có rủi ro nào về việc virus này "đột biến ngược" và quay lại tấn công các tế bào khỏe mạnh như một căn bệnh nhiễm trùng thông thường không?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Mối lo ngại này là hoàn toàn có cơ sở nhưng chúng ta cần hiểu rằng cơ chế của loại virus này tương tự như cách chúng ta sản xuất vắc xin. Đây là loại virus đã được giảm độc lực, nghĩa là các nhà khoa học đã tiến hành lược bỏ hoàn toàn những đoạn gene có khả năng gây hại cho cơ thể người. Họ chỉ giữ lại duy nhất những đoạn gene có nhiệm vụ nhận diện, tấn công và phá hủy tế bào ung thư. Giống như vắc xin là virus đã mất khả năng gây bệnh nhưng vẫn đủ để kích hoạt hệ miễn dịch, siêu virus này cũng không còn khả năng gây ra các triệu chứng bệnh lý thông thường cho người bệnh nữa. Nó chỉ là một công cụ sinh học được lập trình cho một mục tiêu duy nhất là tiêu diệt khối u.

Virus biến đổi gene thế hệ mới với khả năng tiêu diệt các khối u ác tính của bệnh nhân

ung thư mà hoàn toàn không gây tổn thương đến các tế bào khỏe mạnh.

Khi tế bào ung thư “trốn” được virus biến đổi gene

- Dù kết quả trong ống nghiệm tại Nga đối với tế bào ung thư biểu mô tuyến phổi là rất khả quan, nhưng từ phòng thí nghiệm đến giường bệnh là một hành trình dài. Theo bác sĩ, đâu là những rào cản sinh học và pháp lý lớn nhất mà liệu pháp này phải đối mặt khi thử nghiệm trên người?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Khoảng cách từ ống nghiệm đến thực tế lâm sàng là một vực thẳm về mặt sinh học. Một nhóm tế bào trong ống nghiệm (in vitro) không bao giờ có thể đại diện cho sự phức tạp của một cơ thể sống (in vivo) với hàng tỉ tương tác mỗi giây. Rào cản đầu tiên và lớn nhất là hiện tượng thải ghép và sự phản kháng của chính hệ miễn dịch người bệnh. Cơ thể chúng ta có cơ chế bảo vệ cực kỳ nghiêm ngặt, đôi khi nó sẽ chống lại chính loại thuốc hoặc virus mà chúng ta đưa vào để cứu mạng mình. Bên cạnh đó là bài toán về tính nhân văn và pháp lý trong thử nghiệm lâm sàng. Việc tìm kiếm những người tình nguyện là rất khó khăn, đặc biệt là với bệnh nhân ung thư phổi có thể trạng vốn đã suy kiệt. Nếu có bất kỳ rủi ro nào xảy ra trong quá trình thử nghiệm, hậu quả sẽ cực kỳ nghiêm trọng, vì vậy đây là một câu chuyện dài đòi hỏi sự cẩn trọng tối đa.

- Tế bào ung thư nổi tiếng với khả năng đột biến để "lẩn trốn" hệ miễn dịch. Liệu theo thời gian, chúng có thể thay đổi bề mặt để trở nên vô hình trước loại virus thế hệ mới này không, thưa bác sĩ?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Khả năng này hoàn toàn có thể xảy ra và thậm chí là chắc chắn sẽ xảy ra. Tế bào ung thư là những "bậc thầy" về thích nghi; chúng đột biến rất nhanh để tồn tại trong những môi trường khắc nghiệt nhất. Sau một thời gian tiếp xúc với thuốc, chúng sẽ bắt đầu thay đổi cấu trúc để không còn bị virus nhận diện được nữa, dẫn đến hiện tượng lẩn tránh miễn dịch và kháng thuốc. Tuy nhiên, trong điều trị ung thư, mục tiêu không chỉ là chữa khỏi hoàn toàn mà còn là kéo dài sự sống và cải thiện chất lượng sống cho bệnh nhân. Nếu loại virus này có thể duy trì hiệu quả trong 18 đến 19 tháng trước khi tế bào ung thư kịp đột biến kháng lại – tương tự như các thuốc nhắm trúng đích hiện nay – thì đó đã là một thành công vô cùng lớn lao.

- Có thông tin rằng các nhà nghiên cứu dự định kết hợp loại virus này với hóa trị truyền thống. Nhiều người lo ngại hóa trị sẽ làm suy giảm hệ miễn dịch và triệt tiêu tác dụng của virus. Bác sĩ đánh giá thế nào về sự kết hợp "hiệp đồng" này?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Quan điểm cho rằng hóa trị làm suy giảm hoàn toàn miễn dịch đến mức không thể điều trị được nữa là một sự hiểu lầm. Thực tế, hóa trị giết chết tế bào ung thư một cách đại trà và không phân biệt đối xử. Khi hóa trị tấn công, nó làm tăng khả năng bộc lộ của các thành phần bên trong tế bào ung thư, vô tình tạo điều kiện thuận lợi hơn cho virus nhận biết và tấn công. Đây là một hướng điều trị đầy tiềm năng và mang tính thời đại. Sự kết hợp này giống như việc chúng ta sử dụng hai công cụ cùng lúc: virus đóng vai trò là "người dẫn đường" thông minh, còn hóa chất là "vũ khí hạng nặng". Khi hai yếu tố này hiệp đồng, hiệu quả thu được không chỉ là phép cộng đơn thuần mà có thể là phép nhân, giúp tăng cường khả năng tiêu diệt khối u lên gấp nhiều lần.

Nếu thành công, virus biến đổi gene sẽ mở ra những chân trời mới trong điều trị toàn thân

cho bệnh nhân ung thư.

Hy vọng gì từ liệu pháp virus biến đổi gene?

- Tại Việt Nam, chúng ta đã có những ứng dụng nào tương tự hoặc có tiềm năng tiếp cận liệu pháp này trong tương lai gần hay chưa?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Thành thật mà nói, trong lĩnh vực y sinh hiện đại, chúng ta vẫn đang ở vị thế của một nước kế thừa nhiều hơn là phát triển. Các phương pháp điều trị của Việt Nam hiện nay chủ yếu dựa trên các nghiên cứu đã được chuẩn hóa từ nước ngoài. Về cả phương tiện kỹ thuật lẫn trình độ chuyên môn ở mức độ sinh học phân tử sâu, chúng ta vẫn chưa đủ nguồn lực để tự tạo ra những đột phá tương tự. Hiện nay tại Việt Nam chưa có liệu pháp nào thực sự tương đồng với loại virus biến đổi gene này. Tuy nhiên, sự phát triển của thế giới chính là tiền đề để chúng ta có thể tiếp cận và ứng dụng trong tương lai khi các nghiên cứu đã đi vào giai đoạn ổn định.

- Liệu liệu pháp này có thể áp dụng cho các loại ung thư khác như ung thư máu, hay chỉ giới hạn ở các khối u đặc như ung thư phổi?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Đối với ung thư máu, khả năng ứng dụng của loại virus này dường như thấp hơn rất nhiều. Ung thư máu là một hệ thống "biến lỏng", nơi các tế bào ác tính lưu thông khắp cơ thể qua dòng máu. Nếu đưa virus vào máu, nó có thể ảnh hưởng tiêu cực đến các dòng tế bào quan trọng khác như hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu. Phương pháp điều trị ung thư máu hiện nay vẫn ưu tiên các liệu pháp như ghép tế bào gốc. Liệu pháp virus biến đổi gene này tỏ ra hiệu quả nhất với các khối u đặc có cấu trúc tế bào riêng biệt và biểu hiện nhiều thụ thể tăng trưởng trên bề mặt, điển hình như ung thư phổi.

- Đã có một số liệu pháp virus tiêu diệt ung thư được FDA chấp thuận trước đây. Vậy loại virus thế hệ mới từ Nga này có điểm gì ưu việt hơn để chúng ta phải mong đợi đến vậy?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Ưu điểm lớn nhất mà các nhà khoa học hướng tới chính là khả năng bảo tồn mô lành một cách tối đa. Mặc dù một số liệu pháp vắc xin phòng ngừa hoặc điều trị ung thư đã được Cục Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) chứng nhận, nhưng chúng vẫn chưa thực sự trở thành phác đồ điều trị phổ quát. Với loại virus thế hệ mới này, hy vọng lớn nhất nằm ở việc giảm thiểu tổn thương cho các mô xung quanh, từ đó giảm tác dụng phụ và nâng cao chất lượng cuộc sống cho bệnh nhân. Tuy nhiên, vì thuốc vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu ống nghiệm, chúng ta cần thêm thời gian để đánh giá thực tế về hiệu quả và các tác dụng phụ đi kèm trước khi có thể khẳng định nó có vượt trội hơn các liệu pháp cũ hay không.

- Trước những thông tin về "đột phá y khoa" đầy hứa hẹn như thế này, bệnh nhân ung thư thường có tâm lý chờ đợi và bỏ lỡ cơ hội điều trị hiện tại. Bác sĩ có lời khuyên nào cho họ không?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Đây là một vấn đề tâm lý rất đáng lo ngại. Những thông tin về nghiên cứu mới thường mang lại hy vọng nhưng cũng dễ gây ra sự hoang mang hoặc chờ đợi vô ích. Bệnh nhân cần hiểu rằng từ một nghiên cứu trong ống nghiệm đến khi có thuốc thực tế trên thị trường thường mất từ 5 đến 10 năm. Bệnh tật thì không chờ đợi ai. Có thể khi loại thuốc đó ra đời, nó cũng sẽ có giá thành cực kỳ cao và chưa chắc đã phù hợp với thể trạng của từng người. Lời khuyên chân thành nhất của tôi là bệnh nhân phải tuyệt đối tuân thủ các phác đồ điều trị tiêu chuẩn hiện có. Việc tuân thủ đúng, đủ và theo dõi sát sao quá trình điều trị hiện tại chính là chìa khóa quan trọng nhất để kéo dài sự sống, chứ không phải là việc trông chờ vào những liệu pháp vẫn còn nằm trên bàn thí nghiệm.

- Nếu liệu pháp virus này thực sự thành công trên con người, nó sẽ thay đổi diện mạo của ngành ung thư học như thế nào trong tương lai?

- ThS-BS Nguyễn Hữu Huy: Nếu thành công, nó sẽ mở ra những chân trời mới trong điều trị toàn thân cho nhiều loại ung thư khác nhau, không chỉ riêng ung thư phổi. Quan trọng hơn cả, nó sẽ nâng tầm chất lượng cuộc sống của bệnh nhân lên một nấc thang mới nhờ việc bảo tồn được các mô lành và giảm thiểu những đau đớn, tác dụng phụ do các phương pháp truyền thống gây ra. Thậm chí, về lâu dài, công nghệ này có thể phát triển thành các công cụ tầm soát và phòng ngừa ung thư ngay từ giai đoạn sớm. Thay vì những cuộc phẫu thuật xâm lấn nặng nề, chúng ta có thể hướng tới việc tiêu diệt tế bào ung thư bằng nội khoa một cách nhẹ nhàng hơn mà vẫn đạt được hiệu quả tối ưu. Dù nghiên cứu hiện tại chưa khẳng định việc chữa khỏi hoàn toàn hay tiêu diệt tận gốc mọi mầm mống, nhưng việc có thêm một vũ khí sắc bén giúp mở rộng chỉ định điều trị đã là một bước tiến khổng lồ cho nhân loại.

- Xin cảm ơn ThS-BS Nguyễn Hữu Huy về những chia sẻ thiết thực và thẳng thắn trên!

Hồ Quang