Hơn 1 triệu đàn ông Việt có thể không lấy được vợ: Lời giải nào cho bài toán sống còn của quốc gia?

© Shutterstock/FOTODOM / TRAN THI HAI YEN

Đó không còn là câu chuyện cá nhân của những người đàn ông "muộn vợ" hay chuyện dựng vợ gả chồng đơn thuần, mà là một thách thức vĩ mô cấp bách, đe dọa trực tiếp đến sự phát triển bền vững của toàn xã hội.

Theo dữ liệu nhân khẩu học, Việt Nam hiện đang dư thừa khoảng 415.200 nam giới trong độ tuổi kết hôn (từ 20-39 tuổi).

Đáng ngại hơn, con số này được dự báo sẽ tiếp tục lao dốc theo chiều hướng tiêu cực trong những thập kỷ tới, có thời điểm thặng dư lên tới hơn 1,3 triệu nam giới vào năm 2049.

Đây chính là hệ lụy kéo dài và tàn nhẫn từ tình trạng mất cân bằng giới tính khi sinh vốn đã được cảnh báo từ lâu.

Không còn là câu chuyện của tương lai xa, tình trạng này đang bắt đầu bộc lộ những vết rạn rõ nét lên cơ cấu xã hội.

Điều đáng quan ngại nhất ở Việt Nam không chỉ là việc thiếu hụt phụ nữ, mà là tình trạng này diễn ra cùng lúc với hai xu hướng đáng báo động khác là Mức sinh thấp kỷ lục và Tốc độ già hóa dân số thuộc hàng nhanh nhất thế giới.

"Hiệu ứng kép" và tương lai nền kinh tế

Trả lời Sputnik, GS. TS. Nguyễn Đình Cử, Nguyên Viện trưởng Viện Dân số và các vấn đề xã hội, hiện là Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện nghiên cứu Dân số, Gia đình và Trẻ em nhận định:

“Mất cân bằng giới tính khi sinh kết hợp với mức sinh thấp kỷ lục hiện nay tạo ra một 'hiệu ứng kép' cực kỳ nguy hiểm cho cấu trúc dân số. Khi hàng triệu đàn ông không thể tìm được bạn đời, quy mô gia đình nhỏ lại, số người sinh ra tiếp tục sụt giảm nghiêm trọng và không đủ bù đắp cho số người qua đời. Hệ lụy tất yếu là quá trình già hóa dân số bị đẩy nhanh một cách cực đoan”.

Hệ quả kinh tế của mô hình này giống như một chiếc lò xo bị nén quá mức. Một xã hội thừa đàn ông độc thân đồng nghĩa với việc trong vài thập kỷ tới, thị trường lao động sẽ thiếu hụt trầm trọng nguồn lao động trẻ bổ sung.

Khi đó, năng suất lao động xã hội sẽ bị kéo lùi, triệt tiêu năng lực cạnh tranh của quốc gia trên đà phát triển. Việt Nam đứng trước nguy cơ chưa kịp giàu đã già, gánh nặng an sinh đè nặng lên vai một bộ phận ít ỏi người trẻ tuổi.

Rạn nứt xã hội từ những cuộc "xuất cảnh tìm vợ"

Khi cán cân giới tính bị lệch, sự cạnh tranh trong thị trường hôn nhân sẽ trở nên khốc liệt. Theo quy luật, nhóm chịu tổn thương lớn nhất luôn là nam giới ở nông thôn và những người có thu nhập thấp.

GS. TS. Nguyễn Đình Cử cảnh báo, việc hàng triệu thanh niên không thể xây dựng gia đình sẽ tạo ra những làn sóng ngầm bất ổn định xã hội dưới nhiều hình thức.

“Đầu tiên là hệ lụy từ những cuộc hôn nhân xuyên biên giới. Bài học nhãn tiền từ các quốc gia lân cận như Trung Quốc, Hàn Quốc cho thấy khi khan hiếm phụ nữ trong nước, đàn ông buộc phải "xuất cảnh" tìm vợ hoặc tìm đến những dịch vụ môi giới nước ngoài. Thứ hai, những cuộc hôn nhân thương mại, không bắt nguồn từ tình yêu, đã và đang để lại những bi kịch gia đình thảm khốc và là mảnh đất màu mỡ cho nạn lừa đảo, bắt cóc, buôn bán phụ nữ và trẻ em gái. Thứ ba, tình trạng thừa nam thiếu nữ làm gia tăng áp lực tình dục ngoài hôn nhân, khiến mại dâm biến tướng khó kiểm soát và làm tăng nguy cơ lan rộng các bệnh lây nhiễm qua đường tình dục. Ngược lại, người phụ nữ trong các gia đình chịu áp lực tâm lý sẽ trở thành nạn nhân của bạo lực giới, bị ép buộc sinh thêm con, thậm chí phá thai nhi gái bất chấp hiểm họa về sức khỏe và tính mạng”.

Theo chuyên gia, đây không chỉ là câu chuyện của từng cá nhân mà còn ảnh hưởng đến cơ cấu dân số, chất lượng nguồn nhân lực và sự phát triển bền vững của đất nước trong nhiều thập kỷ tới.

Nghịch lý chính sách và rào cản văn hóa ngàn đời

Mất cân bằng giới tính khi sinh tại Việt Nam đã được cảnh báo từ hàng thập kỷ qua, nhưng tại sao các giải pháp can thiệp vẫn chưa mang lại hiệu quả như kỳ vọng? Câu trả lời nằm ở sự giao thoa phức tạp giữa định kiến văn hóa ngàn đời và một nghịch lý chính sách vô hình.

"Tình trạng mất cân bằng giới tính kéo dài vì Việt Nam vẫn tồn tại định kiến văn hóa và tư tưởng“phải có con trai nối dõi”. Chính suy nghĩ này đã ăn sâu vào tư duy của người dân”, Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện nghiên cứu Dân số, Gia đình và Trẻ em Nguyễn Đình Cử thẳng thắn chỉ ra.

Bên cạnh đó, có một nghịch lý từ chính sách, đó là có một thời gian dài Việt Nam siết chặt việc giảm sinh, khiến các gia đình chỉ sinh một đến hai con. Các tiêu chí thi đua, chính sách dân số cũ vốn tập trung vào "giảm sinh" vô hình chung tạo áp lực khiến các gia đình nhỏ bắt buộc phải lựa chọn giới tính thai nhi để đảm bảo có con trai trong số 1-2 con được sinh.

“Đáng nói, mặc dù Pháp lệnh Dân số năm 2003 đã nghiêm cấm mọi hình thức lựa chọn giới tính thai nhi hay thông báo giới tính thai nhi, nhưng tỷ lệ sản phụ biết trước giới tính con vẫn ở mức rất cao. Mất cân bằng giới tính khi sinh lựa chọn sinh được con trai chỉ có thể do dịch vụ kỹ thuật, tư vấn và cung cấp dịch vụ kỹ thuật bên y tế. Theo tôi, những cơ sở này cần nêu cao hơn nữa tinh thần thượng tôn pháp luật, đạo đức nghề nghiệp. Trên thế giới, họ phạt khá nặng các cơ sở làm dịch vụ lựa chọn giới tính thai nhi", vị chuyên gia chia sẻ với Sputnik.

Lời giải nào cho bài toán sống còn của quốc gia?

Để đưa tỷ số giới tính khi sinh trở lại mức cân bằng tự nhiên (104-106 bé trai/100 bé gái), Việt Nam cần những hành động mang tính chiến lược và thực chất, thay vì những khẩu hiệu suông.

Nhằm kéo giảm tình trạng mất cân bằng giới khi sinh, Việt Nam cũng đang đề xuất, gia đình sinh hai con gái có thể được miễn, giảm học phí, hỗ trợ bảo hiểm y tế, sữa học đường cùng nhiều ưu đãi khác.

Theo ông Cử, cốt lõi của vấn đề là phải thay đổi môi trường chính sách từ "kiểm soát, giảm sinh" sang "nuôi dưỡng, hỗ trợ" nhằm duy trì mức sinh thay thế vững chắc.

“Nhà nước cần đẩy mạnh các chính sách an sinh toàn diện, chia sẻ chi phí nuôi dạy và giáo dục trẻ em, biến việc sinh con trở thành sự đầu tư tương lai chung của xã hội chứ không phải gánh nặng riêng của mỗi gia đình nhỏ”.

Để ngăn chặn cơn khủng hoảng này, theo Chủ tịch Hội đồng khoa học Viện nghiên cứu Dân số, Gia đình và Trẻ em, Việt Nam không thể tiếp tục tuyên truyền chung chung, mà cần phải có một hệ thống giải pháp vừa cấp bách, vừa lâu dài.

“Cùng với chế tài mạnh hơn, việc thay đổi nhận thức xã hội về bình đẳng giới, xóa bỏ tư tưởng trọng nam khinh nữ và nâng cao vai trò của phụ nữ mới là giải pháp căn cơ để đưa tỷ số giới tính khi sinh trở về mức cân bằng, qua đó giảm bớt những hệ lụy dân số trong tương lai”, GS. TS. Nguyễn Đình Cử cho hay.

Chuyên gia nhấn mạnh thêm, bên cạnh đó, giải pháp then chốt dài hạn chính là việc đẩy mạnh phát triển kinh tế, sớm đưa đất nước vượt qua ngưỡng “thu nhập trung bình” và xây dựng một hệ thống an sinh xã hội, chăm sóc sức khỏe vững chắc cho người cao tuổi.

Khi người già không còn phải thấp thỏm lo âu về tài chính, không còn nặng lòng với câu hỏi "ai sẽ chăm sóc mình lúc ốm đau lúc xế chiều", thì điểm tựa tinh thần mang tên "con trai nối dõi" sẽ tự khắc được cởi bỏ.

Mất cân bằng giới tính không còn là câu chuyện của riêng ngành dân số, mà là bài toán sống còn quyết định Việt Nam có thể vượt qua bẫy "thu nhập trung bình" để phát triển bền vững hay không. Đất nước phồn vinh phụ thuộc vào việc các lứa đôi có hạnh phúc hay không.

“Chăm lo cho hạnh phúc của mỗi cặp vợ chồng trẻ, bảo vệ cán cân tự nhiên của tạo hóa chính là gốc rễ để bảo đảm sự phát triển bền vững của gia đình, gia tộc và của đất nước”, chuyên gia gửi gắm thông điệp sâu sắc, nhắn nhủ đến thế hệ trẻ những người nắm giữ vận mệnh tương lai của đất nước.

Taras Ivanov